Nếu như giai đoạn 1954 - 1973 là quá trình để “xóa bỏ hận thù” và đặt những gạch nối ngoại giao đầu tiên, thì giai đoạn 1986 - 2013 ghi dấu một bước chuyển về tầm nhìn chiến lược trong quan hệ Việt - Pháp. Đây là gần ba thập kỷ mà thế giới thay đổi dữ dội: hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô tan rã, Chiến tranh Lạnh kết thúc, làn sóng toàn cầu hóa cuốn các nền kinh tế vào một mạng lưới phụ thuộc lẫn nhau. Với Việt Nam, đó cũng là những năm đất nước bước vào Đổi mới trong hoàn cảnh bị bao vây, cấm vận, viện trợ cũ cạn dần và phải tìm đường trở lại với cộng đồng quốc tế. Với Pháp, đó là lúc một cường quốc châu Âu phải định vị lại chỗ đứng của mình ở châu Á.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Tổng thống Francois Mitterrand năm 1993
Qua hai thập kỷ, quan hệ hai nước đi từ chỗ Pháp hỗ trợ Việt Nam khắc phục hậu quả chiến tranh và cấm vận, đến chỗ hai nước hợp tác bình đẳng trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế đến giáo dục, y tế, quốc phòng. Tuyên bố chung về Đối tác Chiến lược ký tại Paris ngày 25/9/2013 là kết quả của quá trình đó. Vậy Pháp đã mở đường cho Việt Nam như thế nào, hai nước đã xây dựng những trụ cột hợp tác nào, và vì sao bước chuyển này lại đặt được nền móng cho quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện sau này?
1. Pháp - Cầu nối Việt Nam với thế giới thời kỳ Đổi mới
Năm 1986, Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng công cuộc Đổi mới toàn diện: chuyển từ kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, đồng thời mở ra đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa với phương châm “Việt Nam muốn là bạn với tất cả các nước trong cộng đồng thế giới”. Nhưng những năm đầu Đổi mới rất khó khăn: lạm phát phi mã, hạ tầng kiệt quệ, viện trợ từ Liên Xô và Đông Âu giảm dần rồi chấm dứt, trong khi chính sách bao vây, cấm vận từ bên ngoài vẫn chưa được dỡ bỏ.
Sau khi lập quan hệ ngoại giao năm 1973, quan hệ Việt - Pháp trong hơn mười năm tiếp theo chưa thể phát triển: Chiến tranh Lạnh vẫn chia thế giới làm hai cực, vấn đề Campuchia khiến hầu hết các nước phương Tây giữ thái độ dè dặt với Việt Nam. Dù vậy, Pháp vẫn là nước phương Tây duy nhất không cắt đứt hẳn các kênh hợp tác: Đại sứ quán Pháp ở Hà Nội hoạt động liên tục, các chương trình hợp tác văn hóa, khoa học, y tế, giảng dạy tiếng Pháp được duy trì ở quy mô nhỏ. Hiệp định Paris về Campuchia năm 1991, một lần nữa được ký tại thủ đô nước Pháp, gỡ nút thắt lớn nhất và mở đường cho Việt Nam bình thường hóa quan hệ với các nước và các định chế tài chính quốc tế.
Chuyến thăm lịch sử của Tổng thống François Mitterrand (1993). Tháng 2/1993, Tổng thống François Mitterrand trở thành nguyên thủ phương Tây đầu tiên thăm chính thức Việt Nam sau năm 1975, vào lúc Mỹ vẫn duy trì cấm vận và nhiều nước còn do dự. Sự kiện này mang ý nghĩa địa chính trị vượt tầm khuôn khổ song phương:
(1) Thông điệp về phá vỡ cấm vận. Một Tổng thống Pháp đến Hà Nội vào thời điểm ấy là cách nói rõ nhất với các nước khác rằng Pháp công nhận công cuộc Đổi mới và coi Việt Nam là một nhà nước ổn định. Sau chuyến thăm, các phái đoàn doanh nghiệp, các nhà tài trợ châu Âu lần lượt quay lại Việt Nam. Một năm sau, tháng 2/1994, Mỹ tuyên bố bỏ cấm vận. Chuyến đi của Mitterrand được nhiều nhà nghiên cứu coi là một trong những yếu tố thúc đẩy quyết định đó.
(2) Tạo cảm xúc hòa giải. Mitterrand là nguyên thủ Pháp đầu tiên đặt chân đến lòng chảo Điện Biên Phủ, nơi gần bốn mươi năm trước quân đội Pháp thất trận. Tại đây, ông vừa thể hiện sự tri ân đối với những binh lính Pháp đã nằm xuống, vừa bày tỏ lòng khâm phục đối với khát vọng độc lập của nhân dân Việt Nam. Đến lúc này, hòa giải không còn chỉ là chuyện của các văn kiện ngoại giao, mà là chuyện của tình cảm và ký ức ở cả hai phía. “Tôi ở đây để khép lại một quá khứ và mở ra một chương mới trong quan hệ giữa hai nước chúng ta.” - Tổng thống François Mitterrand, Hà Nội, tháng 2/1993
Chuyến thăm đi kèm với cam kết tăng mạnh viện trợ phát triển, các thỏa thuận hợp tác văn hóa, khoa học, kỹ thuật và việc thúc đẩy xử lý nợ cho Việt Nam. Từ đây, quan hệ hai nước bắt đầu phát triển thật sự.
Đồng hành trong giải quyết nghĩa vụ tài chính và mở cửa ODA. Trong những năm đầu Đổi mới, Pháp còn giúp Việt Nam một việc ít được nhắc tới nhưng rất quan trọng: giải quyết các khoản nợ cũ. Chừng nào chưa xử lý được số nợ này, Việt Nam chưa thể vay vốn của các định chế tài chính đa phương.
(1) Xóa nợ và bình thường hóa tài chính. Là thành viên nòng cốt của Câu lạc bộ Paris, Pháp đứng ra vận động và trực tiếp tham gia tái cơ cấu, giãn nợ, xóa một phần nợ cho Việt Nam, qua đó giúp Việt Nam nối lại quan hệ bình thường với Ngân hàng Thế giới (WB), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) từ năm 1993. Nhờ đó Việt Nam có thể tiếp cận nguồn vốn phát triển đa phương và Hội nghị các nhà tài trợ cho Việt Nam lần đầu tiên đã được tổ chức tại Paris vào tháng 11/1993.
(2) Nguồn vốn ODA tiên phong. Trong nhiều năm, Pháp liên tục là một trong những nhà tài trợ ODA song phương hàng đầu cho Việt Nam và lớn nhất trong EU. Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) hoạt động tại Việt Nam từ năm 1994, cùng với Nghị định thư tài chính của Bộ Kinh tế - Tài chính Pháp, tập trung vào hạ tầng cơ sở (đô thị, giao thông, cấp thoát nước), phát triển nông thôn, y tế và quản lý hành chính công. Viện trợ của Pháp thường đi kèm chuyển giao kỹ thuật và đào tạo cán bộ, chứ không chỉ là tiền.
Dấu ấn Francophonie 1997. Tháng 11/1997, Hội nghị Cấp cao Cộng đồng Pháp ngữ (Francophonie) lần thứ 7 được tổ chức tại Hà Nội. Đó là hội nghị thượng đỉnh quốc tế lớn đầu tiên Việt Nam đăng cai kể từ khi thống nhất đất nước, với sự có mặt của Tổng thống Jacques Chirac và lãnh đạo hàng chục quốc gia. Việc Pháp ủng hộ Việt Nam đăng cai hội nghị tầm cỡ này vừa khẳng định vị thế đang lên của Việt Nam trong ngoại giao đa phương, vừa cho thấy Việt Nam có vị trí trung tâm trong chính sách châu Á của Pháp. Cũng tại hội nghị này, Cộng đồng Pháp ngữ lần đầu bầu Tổng Thư ký và thông qua Hiến chương, chuyển từ một tổ chức hợp tác văn hóa sang hợp tác cả về chính trị và kinh tế.
Chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Jacques Chirac nhân dịp hội nghị cũng là chuyến thăm cấp nguyên thủ thứ hai của Pháp chỉ trong bốn năm. Để chuẩn bị cho hội nghị, Pháp giúp Việt Nam về kỹ thuật tổ chức, phiên dịch, đào tạo cán bộ, và trước đó đã cùng Việt Nam mở các lớp song ngữ tiếng Pháp trong trường phổ thông từ năm 1994, một chương trình kéo dài hàng chục năm và đào tạo nhiều thế hệ học sinh nói tiếng Pháp. Với Việt Nam lúc đó, Cộng đồng Pháp ngữ là một diễn đàn hiếm hoi mà ở đó Việt Nam có tiếng nói ngang hàng với các nước khác, trong khi quan hệ với nhiều nước phương Tây còn chưa bình thường hẳn.
2. Thiết lập Đối tác Chiến lược (2013) - Sự kết tinh của lòng tin
Qua hai thập kỷ mở cửa kinh tế và hội nhập, quan hệ Việt - Pháp không còn chỉ là viện trợ phát triển, mà đã mở rộng sang nhiều lĩnh vực, với tư cách hai đối tác ngang hàng. Dưới đây là những lĩnh vực chính.
Về chính trị - đối ngoại, các chuyến thăm cấp cao được duy trì đều đặn theo cả hai chiều: Tổng thống Jacques Chirac thăm Việt Nam hai lần (1997, 2004); về phía Việt Nam, Thủ tướng Võ Văn Kiệt (1993), Thủ tướng Phan Văn Khải (1998), Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu (2000), Chủ tịch nước Trần Đức Lương (2002), Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh (2005), Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng (2007, 2013) lần lượt thăm Pháp. Hai nước lập dần các cơ chế đối thoại định kỳ: tham vấn chính trị giữa hai Bộ Ngoại giao, Đối thoại chiến lược quốc phòng, Đối thoại kinh tế cấp cao, Ủy ban hỗn hợp về hợp tác quốc phòng.
Về kinh tế - thương mại, kim ngạch hai chiều tăng từ mức rất thấp đầu thập niên 1990 lên hàng tỷ USD năm 2013; Pháp trở thành một trong những bạn hàng và nhà đầu tư châu Âu lớn nhất tại Việt Nam, với các tập đoàn như Airbus, Total, Sanofi, Schneider Electric, Alstom, EDF. Hàng không vũ trụ là lĩnh vực nổi bật: Vietnam Airlines sớm chọn máy bay Airbus làm chủ lực, còn ngành vũ trụ Pháp giúp Việt Nam phóng vệ tinh viễn thông VINASAT-1 (2008) và vệ tinh quan sát Trái Đất VNREDSat-1 (2013).
Về giáo dục - khoa học, Trung tâm Pháp - Việt đào tạo về quản lý (CFVG) ra đời năm 1992; Chương trình đào tạo kỹ sư chất lượng cao Việt - Pháp (PFIEV) triển khai từ năm 1999 tại bốn trường đại học kỹ thuật lớn; Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) thành lập năm 2009 theo hiệp định liên chính phủ. Hàng chục nghìn sinh viên, nghiên cứu sinh Việt Nam đã học tập tại Pháp; các viện nghiên cứu lớn của Pháp như IRD, CNRS, CIRAD, Viện Pasteur có mặt tại Việt Nam.
Về y tế, chương trình đào tạo bác sĩ nội trú tại các bệnh viện Pháp (FFI), bắt đầu từ đầu thập niên 1990, đã giúp hơn 3.000 bác sĩ Việt Nam được tu nghiệp tại Pháp, nhiều người nay là chuyên gia đầu ngành; nhiều bệnh viện lớn của Việt Nam kết nghĩa với bệnh viện Pháp; hai nước hợp tác về y tế cộng đồng và phòng chống bệnh truyền nhiễm.
Tuyên bố chung năm 2013: Định vị tầm nhìn mới
Năm 2013, hai nước kỷ niệm 40 năm thiết lập quan hệ ngoại giao bằng chuỗi hoạt động Năm Pháp tại Việt Nam và Năm Việt Nam tại Pháp (2013 - 2014) trên các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, kinh tế, khoa học. Chuyến thăm chính thức Cộng hòa Pháp của Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng. Ngày 25/9/2013, tại Paris, Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng và Thủ tướng Jean-Marc Ayrault ký Tuyên bố chung chính thức nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược (Strategic Partnership).
Tuyên bố chung xác định khung hợp tác trên năm trụ cột: chính trị - ngoại giao; quốc phòng - an ninh; kinh tế - thương mại - đầu tư; hợp tác phát triển; văn hóa - giáo dục - đào tạo - khoa học - công nghệ - tư pháp. Hai bên nhất trí tăng cường trao đổi đoàn và tham vấn cấp cao định kỳ; thúc đẩy đàm phán Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA); mở rộng hợp tác quốc phòng sang đào tạo, quân y, gìn giữ hòa bình, an ninh biển và công nghiệp quốc phòng; đồng thời ghi nhận lập trường chung về giải quyết tranh chấp ở Biển Đông bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở luật pháp quốc tế và Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982.
Hình 2: Năm trụ cột hợp tác trong khung khổ Đối tác Chiến lược Việt - Pháp năm 2013
Việc nâng cấp quan hệ năm 2013 có ý nghĩa hết sức quan trọng: (1) Xây dựng niềm tin chính trị. Pháp là Ủy viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và một trong hai nước đầu tàu của EU. Việc lập quan hệ Đối tác Chiến lược với Việt Nam có nghĩa là Paris coi trọng vai trò của Hà Nội ở Đông Nam Á (ASEAN); ngược lại, Việt Nam coi Pháp là chỗ dựa quan trọng trong quan hệ với châu Âu (EU). Đây là một trong những quan hệ Đối tác Chiến lược đầu tiên Việt Nam lập với một nước phương Tây lớn, và là một bước mới trong quan hệ của Việt Nam với các nước lớn.
(2) Tạo khuôn khổ hợp tác dài hạn cho quan hệ Việt - Pháp nói riing và quan hệ quốc tế nói chung. Không chỉ dừng lại ở các dự án ngắn hạn, hai bên cam kết phối hợp chặt chẽ trên các diễn đàn đa phương (Liên Hợp Quốc, ASEM, ASEAN - EU, Cộng đồng Pháp ngữ) về các vấn đề an ninh toàn cầu, tự do hàng hải và phát triển bền vững. Đối tác Chiến lược là một khuôn khổ ổn định, có cơ chế theo dõi và đánh giá định kỳ, nên hợp tác không bị phụ thuộc vào nhiệm kỳ chính trị ở mỗi nước. Ở Pháp, quyền lực chuyển từ Tổng thống Nicolas Sarkozy sang Tổng thống François Hollande (2012), rồi sang Tổng thống Emmanuel Macron (2017), nhưng chính sách với Việt Nam không thay đổi.
3. Bản chất của bước chuyển: Từ “Khắc phục” sang “Đồng hành bình đẳng”
Nhìn lại chặng đường 1986 - 2013, bước chuyển trong quan hệ Việt - Pháp có ba đặc điểm cốt lõi:
(1) Từ trợ giúp sang hợp tác cùng có lợi. Đầu giai đoạn, Pháp nhìn Việt Nam chủ yếu như một nước hậu chiến cần được hỗ trợ khắc phục hậu quả. Cuối giai đoạn, Pháp nhìn nhận Việt Nam không phải là một quốc gia nhận viện trợ mà là một nền kinh tế năng động với gần 90 triệu dân, một thị trường giàu tiềm năng, một phần của chuỗi sản xuất khu vực và một đối tác quan trọng ở châu Á - Thái Bình Dương. Về phần mình, Việt Nam cũng không còn coi Pháp chỉ là nhà tài trợ, mà là đối tác về công nghệ nguồn, thị trường xuất khẩu và con đường vào EU. Khi hai bên nhìn nhau khác đi, quan hệ cũng khác đi.
(2) Tầm nhìn đa cực và tôn trọng đa dạng. Cả hai nước đều có truyền thống đề cao độc lập, tự chủ trong đối ngoại: Pháp với tư tưởng tự chủ chiến lược từ thời De Gaulle, Việt Nam với đường lối độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa. Trong thế giới hậu Chiến tranh Lạnh đang chuyển từ đơn cực sang đa cực, hai nước chia sẻ quan điểm về một thế giới đa cực, tôn trọng luật pháp quốc tế, phản đối chủ nghĩa đơn phương, đề cao vai trò của các thể chế đa phương, và tôn trọng sự khác biệt về thể chế chính trị cũng như con đường phát triển của nhau. Hai nước vì thế không chỉ hợp tác trên nhiều lĩnh vực mà còn gần nhau về cách nghĩ.
(3) Sức mạnh tổng hợp từ văn hóa - con người. Sự thấu hiểu về lịch sử, ngôn ngữ, mạng lưới đông đảo trí thức, nhà khoa học, bác sĩ, kỹ sư Việt Nam từng học ở Pháp, cộng đồng người Việt tại Pháp, các hội hữu nghị và các địa phương kết nghĩa đã giữ cho quan hệ chính trị - kinh tế luôn có một chiều sâu văn hóa mà ít cặp quan hệ nào có được. Lịch sử, từng ngăn cách hai nước, nay là điều hai nước cùng chia sẻ.
Nhìn lại, lòng tin giữa hai nước không có được bằng tuyên bố, mà bằng những việc làm cụ thể và đúng lúc. Pháp đã đứng về phía Việt Nam khi Việt Nam bị bao vây, cấm vận. Về phần mình, Việt Nam đã chứng tỏ là một đối tác ổn định và ngày càng có vị thế trong khu vực. Nhờ vậy, quan hệ hai nước đi từ chỗ dựa trên ký ức chung sang chỗ dựa trên lợi ích chung.
Lời kết
Chặng đường 1986 - 2013 là bằng chứng rằng khi hai bên nhìn xa và chân thành với nhau, quá khứ không còn là rào cản. Từ chuyến thăm khép lại quá khứ của Tổng thống Mitterrand năm 1993 đến Tuyên bố chung Đối tác Chiến lược năm 2013, Việt Nam và Pháp đã cùng đi qua hai thập kỷ, trong đó một nước đang Đổi mới và một cường quốc châu Âu đang tìm chỗ đứng mới sau Chiến tranh Lạnh trở thành bạn của nhau.
Khuôn khổ Đối tác Chiến lược năm 2013 là cơ sở để hơn mười năm sau, trong một thế giới đa cực và nhiều biến động hơn, Việt Nam và Pháp nâng quan hệ lên mức cao nhất: Đối tác Chiến lược Toàn diện (tháng 10/2024). Đó là nội dung của Kỳ 3: “Đối tác Chiến lược Toàn diện (2024) - Đỉnh cao của tin cậy và tầm nhìn đồng dạng”.
Nguyễn Đình Thiện
Nguyễn Thị Hoài Thu