Văn hóa trên không gian mạng không còn là một khái niệm trừu tượng mà đã trở thành một thành tố quan trọng tham gia vào quá trình đánh giá chất lượng cuộc sống, trình độ và sự an toàn của xã hội hiện đại. Xây dựng văn hóa trên không gian mạng là một nhiệm vụ mang ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển bền vững của quốc gia trong kỷ nguyên số. Trên phương diện cá nhân, một môi trường mạng văn minh, thượng tôn pháp luật chính là một phương diện đảm bảo an ninh con người. Những công dân khi hòa vào không gian mạng không chỉ được bảo vệ an toàn tinh thần, quyền và lợi ích hợp pháp, mà còn được bồi đắp những phẩm chất cốt lõi của thế hệ công dân số. Về phương diện xã hội, văn hóa trên không gian mạng lành mạnh góp phần điều tiết các mối quan hệ xã hội, phát huy các giá trị nhân văn và gìn giữ, lan tỏa bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc. Đặc biệt, trên góc độ an ninh quốc gia, nền tảng văn hóa số vững chắc chính là “lá chắn mềm” tạo ra sức đề kháng tự nhiên cho cộng đồng trước các thông tin xấu độc, bảo vệ vững chắc chủ quyền tư tưởng và duy trì sự ổn định để phát triển nền kinh tế số minh bạch, thịnh vượng.

          Văn hóa trên không gian mạng còn được soi qua nhiều chiều với nhiều góc độ tiếp cận khác nhau. Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi đề cập một góc nhìn rất nhỏ về một vấn đề của thế giới hiện đại, góc nhìn từ lý luận nhằm tìm kiếm quan niệm, đặc trưng chung nhất về văn hóa trên không gian mạng.

          1. Có lẽ rằng, rất khó để đưa ra khái niệm thống nhất về Văn hóa trên không gian mạng, bởi lý do rất đơn giản, thuật ngữ này được kết hợp bởi hai khái niệm: Văn hóa + không gian mạng. Riêng “văn hóa - culture” đã có nhiều quan niệm, cách hiểu khác nhau. Con số cụ thể khó thống kê được, ước chừng xấp xỉ 600 khái niệm và được tập trung thành các nhóm: (1) Nhóm 1, coi Văn hoá là đời sống tinh thần của con người, của xã hội loài người. (2) Nhóm 2, coi Văn hoá là toàn bộ các giá trị vật chất và tinh thần do loài người sáng tạo ra. (3) Nhóm 3, coi Văn hoá là phương thức sống của cộng đồng, dân tộc, của xã hội. (4) Nhóm 4, coi Văn hoá là một hệ thống các thái độ, giá trị, tri thức được chia sẻ một cách rộng rãi trong một cộng đồng, một xã hội và nó được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Lại bàn về “Không gian mạng – cyber”, một thuật ngữ hoàn toàn mới của xã hội hiện đại, càng khó tìm tiếng nói thống nhất. Xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1982[1], thuật ngữ “không gian mạng” được xác định là không gian ảo, là môi trường nhân tạo, nơi con người không cần gặp nhau trực tiếp vẫn có thể trao đổi thông tin. Trên góc độ nghiên cứu, không gian mạng được tiếp cận từ 4 góc độ: kỹ thuật; an ninh quốc gia; học thuật và tiêu chuẩn. Tuy góc độ tiếp cận khác nhau nhưng cũng chỉ ra được một số điểm chung như: (1) Không gian mạng là một mạng lưới kết nối từ các thành phần vật lý. (2) Không gian mạng là một không gian ảo, hoạt động giao tiếp diễn ra dưới các hệ thống mạng. (3) Không gian mạng có cộng đồng dân cư, có hoạt động của con người. (4) Không gian mạng có tính toàn cầu, không có phạm vi biên giới. (5) Không gian mạng có tính nhà nước, có sự điều tiết của nhà nước. Do đó, có thể hiểu: “Không gian mạng là mạng lưới kết nối của cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin, bao gồm mạng viễn thông, mạng internet, mạng máy tính, hệ thống xử lý và điều khiển thông tin, cơ sở dữ liệu; là nơi con người thực hiện các hành vi xã hội không bị giới hạn bởi không gian và thời gian”[2].

“Văn hóa trên không gian mạng” (cyberculture) là một thuật ngữ mới và có lẽ còn mới hơn cả thuật ngữ “không gian mạng”. Giới nghiên cứu đang dần từng bước xác lập khái niệm, tìm kiếm những đặc điểm và biểu hiện văn hóa trên không gian mạng. Thông thường, nói đến văn hóa trên không gian mạng là người ta đề cập đến những sản phẩm văn hóa nhất định được sinh ra từ công nghệ máy tính và Internet, hoặc đề cập đến các nền văn hóa thuộc về sở thích, nghệ thuật và ngôn ngữ liên quan đến máy tính. Trong những năm 1970, thuật ngữ này xuất hiện dưới dạng “văn hóa mạng” một sản phẩm thuộc lĩnh vực độc quyền của chuyên gia công nghệ, bao gồm các nhà toán học, nhà khoa học máy tính, những người đam mê kỹ thuật số và học giả, dành cho việc trao đổi và thúc đẩy các ý tưởng liên quan đến các lĩnh vực máy tính và điện tử đang phát triển. Do vậy, có quan niệm coi văn hóa trên không gian mạng là nền “Văn hóa phát sinh từ việc sử dụng mạng máy tính, như để giao tiếp, giải trí, công việc và kinh doanh”; là “các điều kiện xã hội do tự động hóa và tin học hóa mang lại”[3]. Tuy nhiên, vào giữa những năm 1990, máy tính, công nghệ thông tin, cuộc cách mạng khoa học công nghệ phát triển đã mang lại diện mạo mới cho văn hóa trên không gian mạng. Vô hình chung, văn hóa trên không gian mạng được coi như một phong trào xã hội và văn hóa rộng lớn gắn liền với khoa học thông tin và công nghệ thông tin tiên tiến, hoặc coi nó hoàn toàn là nền văn hóa trực tuyến bao gồm cả thế giới ảo và thực. Nói cách khác, văn hóa mạng là một nền văn hóa đặc trưng của các cộng đồng trực tuyến; nó không chỉ là kết quả của việc sử dụng máy tính, mà là loại hình văn hóa được kết nối bởi máy tính. Tuy nhiên, văn hóa trên không gian mạng không đơn thuần chỉ là sự kết nối giữa các máy tính, thiết bị điện tử mà nó còn bao gồm cư dân mạng với đầy đủ đặc trưng văn hóa riêng biệt của mỗi dân tộc, quốc gia. Họ mượn không gian mạng, sử dụng không gian mạng để giao tiếp, ứng xử, kết nối với nhau và với cộng đồng mạng, môi trường mạng. Năm 1999, Levy coi: Văn hóa trên không gian mạng là một tập hợp các kỹ thuật vật chất và trí tuệ: thực hành, thái độ, phương thức tư duy và giá trị đã phát triển cùng với sự phát triển của không gian mạng[4]. Cũng theo Levy, văn hóa trên không gian mạng cung cấp một phương tiện mới để liên lạc, phương tiện này được phát sinh từ sự kết nối trên toàn thế giới của các máy tính. Do vậy, có thể hiểu, văn hóa trên không gian mạng là một loại hình văn hóa của thời kỳ văn minh công nghệ, trong đó, các quan hệ cộng đồng được kết nối thông qua các phương tiện, thiết bị điện tử, tạo lập nên một thế giới ảo vừa có tính toàn cầu vừa mang tính quốc gia, dân tộc.

2. Văn hóa trên không gian mạng bao gồm toàn bộ quan hệ tương tác giữa con người với các mạng máy tính thông qua các thiết bị, phương tiện điện tử có kết nối mạng và mở ra một thế giới ảo. Thường thì văn hóa trên không gian mạng được biểu hiện thông các hình thức: Blog; Trò chuyện; Hệ thống bảng thông báo – Cybersex; Thương mại điện tử; Trò chơi Internet meme; Chia sẻ tệp ngang hàng; Mạng xã hội; … Các cá nhân có thể theo đuổi một hoạt động nào đó như: trò chơi, đầu tư, tham gia các sàn giao dịch, mua bán sản phẩm… thậm chí là tán gẫu, tìm bạn trò chuyện hay phục vụ các mục đích cá nhân khác. Dù dưới hình thức nào, tính dân tộc, tính vùng miền cũng đậm nét. Đây là một trong những tiêu chí xác định đặc điểm của văn hóa trên không gian mạng.

Trước tiên, cần khẳng định, văn hóa trên không gian mạng là một bộ phận của văn hóa nói chung nên cũng hàm chứa những đặc trưng chung của văn hóa như: tính hệ thống, tính giá trị, tính nhân sinh và tính lịch sử. Tuy nhiên, do bản chất của không gian mạng chi phối, những thuộc tính đặc trưng đó được thể hiện ở nhiều mức độ khác nhau, ví như tính hệ thống. Về căn bản, trong nền văn hóa nói chung, nhờ có tính hệ thống mà văn hóa thực hiện được chức năng tổ chức xã hội. Thông qua văn hóa, tính ổn định của xã hội được bảo đảm và gia tăng. Tính hệ thống giúp văn hóa cung cấp cho xã  hội  mọi  phương tiện cần thiết để ứng phó với sự biến đổi của môi trường tự nhiên và xã hội. Văn hóa trở thành nền tảng của xã hội, là ánh sáng “soi đường cho quốc dân đi”. Tuy nhiên, văn hóa trên không gian mạng không chú trọng đến đặc điểm này. Tính hệ thống của văn hóa trên không gian mạng khá “lỏng lẻo”, hay thay đổi. Nguyên nhân một phần do trình độ khoa học công nghệ, một phần do chủ thể sử dụng sản phẩm khoa học công nghệ, một phần do tính mục đích chi phối.

Tìm kiếm đặc trưng của văn hóa trên không gian mạng, cần bắt đầu từ đặc điểm của không gian mạng kết hợp với thực tiễn quá trình tương tác của người dùng và mạng máy tính, của cộng đồng mạng. Có thể xác định một số nét đặc trưng căn bản sau:

Thứ nhất, tính đa dạng, phong phú, phức tạp. Văn hóa trên không gian mạng không phản ánh một nền văn hóa thống nhất và duy nhất. Nó là một thứ văn hóa mở được tổng hợp bởi đặc trưng văn hóa của các quốc gia, dân tộc, tôn giáo khác nhau nên rất đa dạng, phong phú. Sự đa dạng, phong phú đó được thẩm thấu thông qua lăng kính cá nhân, góc nhìn cá nhân nên vô cùng phức tạp. Văn hóa trên không gian mạng không phải là thứ văn hóa nguyên khối với mẫu, chuẩn cố định. Vì là sản phẩm của công nghệ mới, đa dạng, văn hóa trên không gian mạng được sử dụng bởi nhiều người, ở các địa điểm, ngõ ngách khác nhau trong thế giới thực, nhưng lại tạo thành một thế giới ảo, không gian ảo. Do đó, việc xác định tính giá trị của văn hóa trên không gian mạng cũng khá phức tạp. Nhìn chung, văn hóa trên không gian mạng dễ chịu tác động và định hướng bởi người sử dụng. 

Thứ hai, văn hóa trên không gian mạng có tính ẩn danh. Điều này xuất phát từ bản chất của không gian mạng. “Các hoạt động mạng được thực hiện trên cơ sở các giao thức mạng định sẵn, không thể hiện thông tin danh tính. Không gian mạng chứa đựng nhiều công cụ, biện pháp có thể ẩn danh người dùng. Thông tin về chủ thể thực hiện hoạt động mạng không được hiển thị, có thể che giấu, ngụy tạo và xóa hủy”[5]. Sự ẩn danh là một đặc điểm cố hữu của không gian mạng và chi phối mạnh mẽ đến văn hóa trên không gian mạng. Tại đây, trong không gian này, các cá nhân thoải mái tạo tên trên màn hình, thoải mái thể hiện những ý tưởng, suy nghĩ, thái độ, trạng thái cảm xúc mà trong đời thực, thế giới thực họ không dám thể hiện. Tính ẩn danh, nếu xét trên phương diện tích cực, sẽ tạo điều kiện thuận lợi, mở ra một không gian mới cho những cá nhân vì nhiều lý do khó hòa nhập với thế giới thực có thể thoải mái, tự tin tham gia vào các hoạt động trên không gian mạng. Xét trên phương diện tiêu cực, tính ẩn danh là vỏ bọc ngụy trang để các cá nhân thực hiện những hành vi trái với thuần phong mỹ tục, chuẩn mực đạo đức xã hội, cổ xúy cho những hoạt động bất hợp pháp, tạo sóng, tạo “trend” lệch lạc gây bất lợi cho sự ổn định của tổ chức xã hội và công tác bảo vệ an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự an toàn xã hội. Theo Paul Soriano, thành viên Hiệp hội Internet thế giới, từng thẳng thắn chỉ ra rằng: "Các cộng đồng ảo của thế giới mạng sẽ không thể chữa khỏi cuộc khủng hoảng nghiêm trọng mà thế giới đang phải gánh chịu"[6]. Vô số sự chia rẽ về sắc tộc, tôn giáo, quốc gia, tình dục và hệ tư tưởng trên thế giới là sản phẩm, kết quả của văn hóa trên không gian mạng. Nếu không được quản lý, tính ẩn danh sẽ là đường link kết nối, gây, tạo nhiều vấn đề phức tạp cho xã hội thực tại và làm biến đổi cấu trúc xã hội. Một vấn đề đáng báo động khác là tính ẩn danh khiến các cá nhân có nguy cơ mất hết ý thức về danh tính và cộng đồng khi ngày ngày chìm đắm trong không gian mạng.

Thứ ba, văn hóa trên không gian mạng có tính toàn cầu. Điều này xuất phát từ: “Bản chất của không gian mạng đã là mạng lưới liên kết giữa các quốc gia, tổ chức, cá nhân với nhau trên quy mô toàn cầu”[7]. Các mối liên kết đó đã phá bỏ các biên giới và rào cản, không chỉ giữa các dân tộc, quốc gia, vùng địa lý, mà còn phá vỡ ranh giới ngăn cách bởi không gian vật lý và điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội giữa các nhóm, cá nhân, khiến mối các quan hệ xã hội trở nên đa dạng, phong phú và cũng phức tạp hơn. Nhiều vấn đề mới phát sinh gia tăng theo mức độ trao đổi của cộng đồng mạng, kéo theo sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các tổ chức, nhóm, cá nhân, tạo nên một nền văn hóa tìm kiếm sự tự do cá nhân giao thoa giữa hai miền: thực và ảo.

Tính toàn cầu cho phép các nền văn hóa liên kết với nhau một cách tự nhiên, đậm màu sắc cá nhân trong một không gian ảo. Chính điều này tạo nên tính hai mặt của văn hóa trên không gian mạng. Một mặt, văn hóa trên không gian mạng giải phóng con người cá nhân, mở rộng tầm hiểu biết, kết nối và phát triển các mối quan hệ không phụ thuộc biên giới quốc gia, ngăn cách vùng miền bởi không gian địa lý. Một mặt, chính không gian mạng đã tạo nên một thế giới ảo tồn tại bên cạnh thế giới thực. Trong thế giới này, khái niệm về không gian, thời gian bị xóa mờ, thậm chí là san phẳng. Cá nhân đắm chìm trong giao diện của thế giới ảo, lãng quên cuộc sống thực, có trường hợp hoàn toàn không phân biệt được giữa thế giới thực và thế giới ảo, gây ra nhiều thái độ, hành vi lệch chuẩn. Tóm lại, văn hóa trên không gian mạng được xây dựng bởi các cá nhân từ khắp nơi trên thế giới nên khó ổn định và cũng khó xác định được các chuẩn mực chung. Mọi người cùng tương tác, cùng xây dựng, sửa đổi, cập nhật những nội dung trên không gian mạng. Do đó, khó tránh khỏi sự trộn lẫn giữa văn hóa trong thế giới thực với văn hóa trên không gian mạng.

Thứ tư, tính phụ thuộc. Xét đến cùng, không gian mạng ra đời nhờ công nghệ máy tính, văn hóa trên không gian mạng là một nền văn hóa trung gian sử dụng công nghệ máy tính. Khi giao diện con người/máy tính ngày càng trở nên nhập vai, văn hóa trên không gian mạng càng bị lệ thuộc bởi sự phát triển của khoa học công nghệ. Dường như, sức mạnh của khoa học công nghệ, sự lớn mạnh không ngừng của thời đại công nghệ thông tin là “nguồn dẫn” cho văn hóa trên không gian mạng. Chính vì vậy, một số nhà nghiên cứu văn hóa phương Tây nhận định rằng: Văn hóa trên không gian mạng là những gì có thể được tạo ra thông qua văn hóa vật chất của công nghệ máy tính. Nó được nhúng vào không gian nhận thức, được chia sẻ giữa con người và máy móc[8]. Nó chính là quá trình tương tác giữa con người và các cỗ máy do chính họ tạo ra. Và cũng chính nền tảng công nghệ đó nuôi dưỡng, tạo điều kiện cho văn hóa trên không gian mạng phát triển. Những thay đổi về công nghệ cảm biến, màn hình cảm ứng tạo ra các giao diện vô cùng hấp dẫn, khác xa so với thế giới thực.

Tóm lại, thời đại của không gian mạng mở ra những chiều kết nối có sự hiện diện của con người thông qua các mạng lưới viễn thông, mạng Internet, mạng lưới kết nối của các loại mạng hình thành nên một cộng đồng dân cư trên không gian mạng. Cộng đồng dân cư này thiết lập nên một thế giới ảo, không gian ảo mà trong đó, văn hóa được xem như khâu trung gian. Do vậy, văn hóa trên không gian mạng vừa phản ánh thái độ, hành vi, các quan hệ xã hội thực tại, vừa phản ánh những yếu tố “không thật” của một thế giới ảo./

Thượng tá Nguyễn Tuyết Lan

Trưởng khoa Triết học và CNXHKH, T03

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. GS, TS. Tô Lâm, Chủ quyền không gian mạng – yêu cầu thời đại và nghĩa vụ quốc gia, Nxb CAND, Hà Nội 2021
2. Luật An ninh mạng năm 2018.
3. https://www.encyclopedia.com/economics/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/cyberculture-society-culture-and-internet
4. https://www.researchgate.net/publication/284078559_Cyberspace_and_Cyberculture_pp58-60
5. “Cyberculture: Society, Culture, and the Internet," Encyclopedia.com, 2024.