Kỳ 1 và Kỳ 2 của loạt bài đã làm rõ bản chất, thủ đoạn của chiến tranh nhận thức trong kỷ nguyên số và chỉ ra mục tiêu chiến lược mà loại hình tác chiến phi truyền thống này nhắm tới: nền tảng tư tưởng của Đảng. Trên cơ sở hệ giải pháp đồng bộ đã được đề xuất ở Kỳ 2, Kỳ 3 tập trung mô hình hóa tư duy phòng thủ thành một thực thể vận hành cụ thể “pháo đài số” ba trụ cột công nghệ, thể chế và lòng dân, gắn với chiến lược ngăn chặn “từ sớm, từ xa” và năng lực đề kháng của mỗi công dân số, qua đó khép lại loạt bài bằng một tầm nhìn hành động thống nhất, đồng bộ và khả thi.

MỞ ĐẦU

Vụ tấn công khủng bố tại Cư Kuin, Đắk Lắk mà Kỳ 1 và Kỳ 2 đã phân tích là minh chứng đau xót cho một quy luật: khi nhận thức bị chiếm lĩnh trước, hành động bạo lực chỉ là bước cuối cùng của một tiến trình đã được chuẩn bị từ rất sớm, rất xa, qua từng bài đăng, từng video tưởng như vô hại. Đó là bài học cốt lõi cho toàn bộ tư duy phòng thủ được trình bày trong kỳ này: nếu chiến tranh nhận thức vận hành theo một tiến trình tích lũy âm thầm, thì đối sách hiệu quả nhất không thể chỉ là phản ứng tại điểm cuối, khi sự việc đã xảy ra, mà phải là một thế trận chủ động, đón đầu, triệt tiêu nguy cơ ngay từ khi nó chỉ là mầm mống.

Kỳ 2 đã đề xuất các giải pháp nền tảng, từ kiên định lý luận, nâng cao miễn dịch nhận thức, phát huy vai trò cơ sở, đến ứng dụng công nghệ, hoàn thiện pháp lý và hợp tác quốc tế. Câu hỏi mà Kỳ 3 đặt ra không phải là “làm gì?” mà là “vận hành như thế nào?”, làm sao để các giải pháp ấy không tồn tại rời rạc mà kết dính thành một thực thể phòng thủ thống nhất, vận hành đồng bộ và có khả năng tự thích ứng trước một đối thủ luôn biến đổi thủ đoạn. Đó chính là tư duy xây dựng “pháo đài số” và triển khai chiến lược phòng thủ “từ sớm, từ xa” trên mặt trận tư tưởng hiện nay.

1. XÂY DỰNG “PHÁO ĐÀI SỐ” – PHÁT HUY THẾ CHỦ ĐỘNG VÀ SỨC MẠNH TỔNG HỢP TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG

Nếu chiến tranh nhận thức là một dòng nước lũ liên tục tìm khe hở để xâm nhập, thì “pháo đài số” không phải là một con đập đơn lẻ, mà là một hệ thống đê điều nhiều lớp, trong đó công nghệ là thân đê, thể chế là quy chuẩn kỹ thuật bảo đảm đê không sụt lún, và lòng dân là nền đất giữ cho toàn bộ công trình không bị xói mòn từ bên dưới. Ba trụ cột này phải vận hành đồng thời, vì chiến tranh nhận thức luôn tấn công đồng thời vào cả ba lớp phòng thủ ấy.

“Pháo đài số” được tạo dựng bằng công nghệ và kỹ thuật hiện đại

Trước hết, nền tảng của pháo đài số phải được định hình bằng những giải pháp công nghệ tiên tiến và tự chủ, bởi trong không gian số, pháo đài không thể vững chắc nếu thiếu đi bệ đỡ của hạ tầng kỹ thuật. Khi dữ liệu và hạ tầng truyền thông phụ thuộc vào các nền tảng xuyên biên giới, nguy cơ bị xâm nhập tư tưởng là rất lớn. Do đó, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trước sự tấn công của chiến tranh nhận thức trên môi trường số phải gắn liền với chiến lược tự chủ công nghệ lõi, làm chủ dữ liệu quốc gia và bảo đảm chủ quyền số.

Đi đôi với việc làm chủ hạ tầng, cần ưu tiên xây dựng và triển khai các hệ thống giám sát, phát hiện sớm các chiến dịch thông tin sai lệch trên không gian mạng. Các công cụ phân tích dữ liệu lớn (Big Data analytics) và trí tuệ nhân tạo (AI) có khả năng phát hiện các mẫu bất thường trong luồng thông tin mạng xã hội như sự gia tăng đột ngột của một chủ đề nhạy cảm, sự xuất hiện đồng loạt của nhiều tài khoản mới với hành vi tương tự (dấu hiệu của botnet), hoặc sự lan truyền nhanh bất thường của một nội dung cụ thể và cảnh báo sớm cho các cơ quan chức năng. Bên cạnh đó, cần xây dựng hệ thống dữ liệu số về dư luận xã hội để nắm bắt, phân tích và dự báo xu hướng tư tưởng, tâm trạng xã hội theo thời gian thực, từ đó chuyển công tác tư tưởng từ “kinh nghiệm” sang “dựa trên dữ liệu” để kịp thời phát hiện, ngăn chặn các nguồn phát tán thông tin xấu độc ngay từ gốc, trước khi chúng kịp lan tỏa và tiêm nhiễm vào nhận thức công chúng. Do đó, bước đi có ý nghĩa quyết định không phải là xây thêm hệ thống mà là xây dựng trung tâm chỉ huy, hợp nhất dữ liệu cấp quốc gia, nơi dữ liệu kỹ thuật về botnet, tài khoản giả mạo, nội dung deepfake được đối chiếu theo thời gian thực với dữ liệu dư luận xã hội về tâm trạng, xu hướng và điểm nóng. Khi hai luồng dữ liệu này được hợp nhất, một chiến dịch chiến tranh nhận thức không còn là một loạt tín hiệu rời rạc, vô hại nếu xét riêng, mà hiện lên như một mô hình tấn công có chủ đích, đủ rõ để các cơ quan chức năng hành động trước khi nó kịp lan rộng.

“Pháo đài số” trên nền thể chế và pháp luật vững chắc

Một pháo đài số kiên cố không thể vận hành hiệu quả nếu thiếu đi một hành lang pháp lý vững chắc và nghiêm minh. Nhiệm vụ cấp bách là cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý cho công tác quản lý không gian mạng, đặc biệt là các quy định về trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới trong việc kiểm soát nội dung độc hại nhắm vào Việt Nam. Kinh nghiệm quốc tế từ Liên minh châu Âu (EU) với Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) hay từ Singapore với Đạo luật Bảo vệ chống Thao túng và Bịa đặt Trực tuyến (POFMA) cho thấy các quốc gia hoàn toàn có thể xây dựng khung pháp lý hiệu quả để ứng phó với thông tin sai lệch mà không ảnh hưởng đến môi trường thông tin lành mạnh và quyền tiếp cận thông tin chính đáng của người dân. Việc hoàn thiện khung pháp lý quản lý không gian mạng theo kinh nghiệm quốc tế đã được Kỳ 2 phân tích. Điều cần nhấn mạnh thêm là một nghịch lý thường gặp trong thực tiễn: một khung pháp lý dù đầy đủ về quy định vẫn có thể trở nên vô hiệu nếu thiếu tốc độ thực thi tương xứng với tốc độ lan truyền của không gian mạng. Một chiến dịch chiến tranh nhận thức có thể đạt hàng triệu lượt tiếp cận trong vài giờ, trong khi quy trình xử lý hành chính truyền thống, từ phát hiện, báo cáo, xin ý kiến, ra quyết định thường mất nhiều ngày. Khoảng cách tốc độ này chính là khoảng trống mà thông tin sai lệch tận dụng để định hình nhận thức công chúng trước khi đối sách kịp ban hành.

Song song với việc xây dựng nền tảng pháp lý hiệu quả, cần phải thiết lập một cơ chế phối hợp nhanh chóng, hiệu quả giữa cơ chế phối hợp liên ngành giữa các cơ quan, nhất là Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và và các doanh nghiệp công nghệ thông tin để ứng phó nhanh chóng, thống nhất khi phát hiện chiến dịch chiến tranh nhận thức quy mô lớn. Thể chế hóa quy trình này bằng văn bản quy phạm pháp luật cụ thể, có thời hạn xử lý ràng buộc, là điều kiện để pháo đài số không chỉ vững về quy định mà còn nhanh về hành động.

“Thành lũy lòng dân” - điểm tựa vững chắc trên không gian mạng

Dù công nghệ có hiện đại, thể chế có chặt chẽ đến đâu, con người vẫn là yếu tố quyết định hàng đầu, bởi không gian mạng là ảo nhưng tác động đến tư tưởng, nhận thức và hành vi con người là thật. Xây dựng “thành lũy lòng dân” trên không gian mạng chính là điểm tựa cốt lõi của pháo đài số, khi lòng tin đã được củng cố vững chắc, mọi luận điệu tinh vi nhất đều trở nên vô hại, bất kể đối phương sử dụng công nghệ nào.

Hơn thế, thành lũy lòng dân còn giúp chuyển đổi hoàn toàn cục diện trận chiến: từ phòng ngự sang tiến công. Bằng cách huy động sức mạnh của cộng đồng để lan tỏa những câu chuyện về gương người tốt, việc tốt, những thành tựu của công cuộc đổi mới, chúng ta đang thực hiện phương châm “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”. Khi dòng thông tin tích cực, nhân văn và xây dựng từ phía người dân chiếm ưu thế trên dòng thời gian của mạng xã hội, những thông tin tiêu cực, thù địch sẽ bị đẩy lùi vào bóng tối và mất đi môi trường tồn tại. Sức mạnh tổng lực của Nhân dân trong việc lan tỏa giá trị tốt đẹp chính là đòn tấn công mạnh mẽ nhất vào những luận điệu xuyên tạc, khẳng định tính chính nghĩa của nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số.

2. CHIẾN LƯỢC NGĂN CHẶN “TỪ SỚM, TỪ XA” – CHUYỂN TỪ “CHỐNG” SANG “PHÒNG”, TỪ BỊ ĐỘNG SANG CHỦ ĐỘNG

Nhận diện từ sớm, dự báo từ xa các nguy cơ của chiến tranh nhận thức

Thực tiễn quốc tế gần đây cho thấy hậu quả nghiêm trọng của việc phản ứng quá muộn trước các chiến dịch thao túng thông tin có tổ chức. Tại Pháp năm 2023, hệ thống tin tặc mang tên “Doppelganger”, vận hành các trang tin giả mạo gần như y hệt các báo chính thống như Le Monde hay Le Parisien để cài thông tin sai lệch đã hoạt động trong thời gian dài trước khi bị giới nghiên cứu an ninh mạng quốc tế phát hiện và công khai vào giữa năm. Trong khoảng thời gian đó, hàng nghìn nội dung giả mạo đã len lỏi vào dòng tin tức của công chúng Pháp và châu Âu mà không bị cảnh báo kịp thời, bởi các trang giả được thiết kế tinh vi đến mức khó phân biệt bằng mắt thường nếu không có công cụ xác minh chuyên biệt. Bài học rút ra rất rõ ràng: một chiến dịch chiến tranh nhận thức có tổ chức hoàn toàn có thể tồn tại âm thầm trong nhiều tháng nếu hệ thống cảnh báo sớm không đủ nhạy để phát hiện những dấu hiệu ban đầu, dù rất nhỏ.

Đối với Việt Nam, đòi hỏi một bước chuyển dịch mạnh mẽ tương tự những gì Kỳ 2 đã đặt ra: chuyển từ “chống” sang “phòng”, từ thế bị động đối phó sang chủ động tiến công. Muốn như vậy, trước hết phải nhận diện kịp thời, thấu suốt những âm mưu và thủ đoạn của chiến tranh nhận thức. Cần tập trung nghiên cứu, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm (Early Warning System) về các chiến dịch thao túng tâm lý và chiến tranh thông tin của các thế lực thù địch. Hệ thống này có nhiệm vụ phân tích sâu sắc, dự báo chính xác các “điểm nóng” dư luận xã hội, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến các sự kiện chính trị, kinh tế, xã hội nhạy cảm. Từ việc dự báo chính xác xu hướng, các cơ quan chức năng có thể chủ động định hướng thông tin trước, không để xuất hiện các khoảng trống thông tin cho thế lực thù địch lợi dụng.

Lấy “xây” để “chống” – Phủ xanh không gian mạng bằng thông tin chính thống

Trong cuộc đấu tranh ngăn chặn chiến tranh nhận thức, sự chậm trễ hay thiếu minh bạch của thông tin chính thống chính là mảnh đất dung dưỡng cho tin đồn và luận điệu xuyên tạc. Do đó, truyền thông phải đi trước một bước, chủ động cung cấp thông tin chính thống để không tạo ra “khoảng trống thông tin” cho các thế lực thù địch lợi dụng. Một đặc điểm có thể dự báo được của chiến tranh nhận thức là tính đồng bộ theo sự kiện: các chiến dịch thao túng thường được kích hoạt hoặc đẩy mạnh quanh các thời điểm nhạy cảm có thể xác định trước như các kỳ Đại hội Đảng, các sự kiện nhân sự cấp cao, các dịp kỷ niệm lịch sử dễ bị xuyên tạc, hay các vụ việc kinh tế - xã hội phức tạp đang được dư luận quan tâm. Đây chính là cơ sở để chuyển từ cảnh báo phản ứng sang dự báo chủ động theo lịch trình: xây dựng trước các kịch bản ứng phó tương ứng với từng loại sự kiện sắp diễn ra, chuẩn bị sẵn nội dung thông tin chính thống, xác định trước những luận điệu xuyên tạc nhiều khả năng sẽ xuất hiện dựa trên các chiến dịch tương tự đã từng được ghi nhận.

Cách làm này biến công tác phòng thủ từ trạng thái “chờ địch xuất hiện rồi mới phản ứng” sang trạng thái “biết trước địch sẽ tấn công ở đâu, khi nào, bằng luận điệu gì”, từ đó cho phép các cơ quan chức năng chủ động định hướng thông tin trước, không để xuất hiện khoảng trống thông tin cho thế lực thù địch lợi dụng đúng như tinh thần “từ sớm, từ xa” mà chiến lược này theo đuổi. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh xây dựng môi trường số nhân văn: Khuyến khích các trào lưu tích cực, các cuộc thi sáng tạo nội dung sạch. Đồng thời xử lý nghiêm minh những hành vi tạo dựng, tán phát những nội dung xấu độc, xuyên tạc trên không gian mạng.

Chuyển hóa phương thức đấu tranh tư tưởng

Trong kỷ nguyên số, thay vì chỉ sử dụng các bài viết lý luận hàn lâm, khô cứng, cần chuyển sang các hình thức đấu tranh sắc bén, hiện đại, dễ tiếp cận với giới trẻ: chuyển tải các nội dung nghị quyết, lý luận chính trị thành các định dạng ngắn gọn như Infographic, Video Shorts, Podcast. Việc sử dụng các nền tảng như TikTok hay Reels một cách thông minh sẽ giúp tiếng nói của Đảng tiếp cận được giới trẻ - đối tượng bị tấn công và lôi kéo chủ yếu của chiến tranh nhận thức hiện nay, đúng như Kỳ 2 đã chỉ rõ đây là nhóm dễ bị khai thác tâm lý muốn khẳng định bản sắc và sự hấp dẫn của những giá trị bên ngoài.

Điều cần lưu ý là hình thức ngắn gọn không đồng nghĩa với nội dung sơ sài. Một Video Shorts hiệu quả về lý luận chính trị phải giữ được tính chính xác học thuật trong một khuôn hình hấp dẫn về thị giác và ngôn ngữ, đây là một năng lực biên tập đặc thù, đòi hỏi sự kết hợp giữa người nắm chắc lý luận và người am hiểu ngôn ngữ truyền thông số, thay vì giao khoán hoàn toàn cho một trong hai phía.

3. “BỘ LỌC KHÁNG THỂ” VÀ SỨC ĐỀ KHÁNG CỦA MỖI CÔNG DÂN SỐ

Giáo dục và nâng cao “năng lực số”

Pháo đài số, dù được xây dựng vững chắc đến đâu ở tầm quốc gia, vẫn sẽ có những khe hở nếu từng cá nhân, đơn vị nhỏ nhất của không gian mạng không có khả năng tự đề kháng. Trước sự nguy hại ngày càng tinh vi của chiến tranh nhận thức, nhiệm vụ then chốt mang tính chiến lược lâu dài là tăng cường giáo dục, nâng cao toàn diện “năng lực số” cho đội ngũ cán bộ, đảng viên và toàn thể nhân dân, trong đó trọng tâm là thế hệ trẻ, cần được trang bị một cách bài bản kỹ năng kiểm chứng thông tin, năng lực nhận biết tin giả, cùng khả năng tỉnh táo nhận diện các chiêu trò “bẫy nhận thức” nguy hiểm, đặc biệt là trước các thủ đoạn công nghệ cao như deepfake hay các thuật toán AI thao túng tâm lý.

Để giải pháp này mang tính bền vững, không thể dừng ở các lớp tập huấn ngắn hạn, mà cần chủ động đưa nội dung an toàn thông tin và văn hóa ứng xử trên không gian mạng vào chương trình giáo dục chính khóa ở các bậc học phổ thông và đại học. Khi năng lực kiểm chứng thông tin trở thành một kỹ năng nền tảng được rèn luyện liên tục từ nhỏ, giống như kỹ năng đọc - viết, nó mới có thể trở thành phản xạ tự nhiên chứ không phải một quy tắc phải nhớ khi đối diện với thông tin đáng ngờ.

Phát huy vai trò tiền phong, gương mẫu của cán bộ, đảng viên

Với hơn 5 triệu đảng viên, đây chính là lực lượng tiên phong trong cuộc đấu tranh với chiến tranh nhận thức. Mỗi cán bộ, đảng viên phải là một chiến sĩ xung kích: luôn tỉnh táo, thông thái khi tiếp cận thông tin; giữ vững trách nhiệm, chuẩn mực khi chia sẻ thông tin; và quyết liệt, sắc bén khi đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái. Đồng thời, cần đề cao trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu các cơ quan, đơn vị trên không gian mạng, không được “thờ ơ” trước các quan điểm sai trái, mà phải là những người đầu tiên lan tỏa thông tin tích cực, giải thích chủ trương cho quần chúng ngay trên trang cá nhân của mình.

Thực tế cho thấy, sự gương mẫu của đảng viên trên không gian mạng có sức lan tỏa mạnh mẽ gấp nhiều lần các bài viết lý luận khô khan, bởi nó mang tính xác thực của trải nghiệm cá nhân, điều mà không một thuật toán hay nội dung do tổ chức sản xuất hàng loạt nào có thể thay thế được.

Công dân số không chỉ là người được bảo vệ mà là một lớp cảm biến của pháo đài

Ba trụ cột của pháo đài số và ba lớp giải pháp ở phần II sẽ chỉ vận hành trọn vẹn nếu công dân số được nhìn nhận đúng vai trò: không chỉ là đối tượng cần được giáo dục và bảo vệ, mà còn là một lớp cảm biến sống của toàn hệ thống. Mỗi cá nhân có năng lực kiểm chứng thông tin tốt, khi gặp một nội dung đáng ngờ, hoàn toàn có thể trở thành điểm phát hiện sớm nhất, sớm hơn bất kỳ thuật toán giám sát nào nếu có một kênh phản hồi đơn giản, thuận tiện để báo lại cho hệ thống chỉ huy tích hợp đã nêu ở phần I. Một cơ chế “báo cáo nội dung nghi ngờ” được tích hợp ngay trên các ứng dụng phổ biến, kết nối trực tiếp với trung tâm dữ liệu hợp nhất, sẽ biến hàng chục triệu người dùng mạng xã hội thành một mạng lưới cảnh báo phân tán, bổ sung cho năng lực giám sát tập trung mà không một cơ quan chuyên trách nào, dù được đầu tư công nghệ đến đâu, có thể đơn phương đạt được.

Đây chính là điểm khép lại vòng tròn logic của toàn bộ pháo đài số: công nghệ phát hiện sớm nguy cơ ở tầm hệ thống, thể chế bảo đảm phản ứng kịp thời và có thời hạn, chiến lược từ sớm từ xa định hướng nguồn lực vào đúng thời điểm và đúng kịch bản, nhưng chính mỗi cán bộ, đảng viên và mỗi công dân số mới là lực lượng quyết định việc nguy cơ ấy có chỗ đứng trong nhận thức xã hội hay không và cũng là lực lượng có thể giúp toàn hệ thống nhìn thấy nguy cơ sớm hơn một bước nữa.

Lời kết cho loạt bài

Xuyên suốt ba kỳ, loạt bài đã đi từ việc nhận diện bản chất một hình thái chiến tranh phi truyền thống chưa có tiền lệ (Kỳ 1), đến phân tích sâu mục tiêu chiến lược mà nó nhắm tới là nền tảng tư tưởng của Đảng cùng hệ giải pháp đồng bộ để ứng phó (Kỳ 2), và cuối cùng là mô hình hóa toàn bộ tư duy phòng thủ ấy thành một thực thể vận hành cụ thể: pháo đài số ba trụ cột, gắn với chiến lược chủ động từ sớm, từ xa và năng lực đề kháng của mỗi công dân số (Kỳ 3).

Chiến tranh nhận thức trong kỷ nguyên số không phải là một viễn cảnh mơ hồ, mà là cuộc chiến cam go, trường kỳ. Cuộc chiến ấy không có tiếng gầm rú của đại bác, xe tăng nhưng liên quan trực tiếp đến sự tồn vong của chế độ và sự vững mạnh của Đảng. Trước những nguy cơ, mối đe dọa từ chiến tranh nhận thức, xây dựng “pháo đài số” và phòng thủ từ sớm, từ xa không phải là nhiệm vụ riêng của một lực lượng nào, mà là trách nhiệm chung, đòi hỏi sự vào cuộc hiệp đồng, thống nhất của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân. Khi chúng ta có một hạ tầng số an toàn, một hành lang pháp lý nghiêm minh, vận hành nhanh nhạy và quan trọng nhất là những “công dân số” có bản lĩnh chính trị vững vàng, chúng ta hoàn toàn có thể bảo vệ vững chắc nền tảng tư tưởng của Đảng và biến áp lực công nghệ thành động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Lịch sử đã chứng minh: khi Đảng và Nhân dân ta đồng lòng, không có thế lực nào có thể làm lung lay được nền tảng tư tưởng và tinh thần của dân tộc Việt Nam.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Backes, O. & Swab, A. (2019), Cognitive Warfare, Harvard Kennedy School, Cambridge, MA;

2. NATO Science and Technology Organization (2021), Cognitive Warfare — Winning the Battle for the Human Brain, NATO STO Workshop, Brussels;

3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội;

4. Đảng Cộng sản Việt Nam (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Hà Nội;

5. Ban Tuyên giáo Trung ương (2023), Tài liệu hướng dẫn nhận diện và đấu tranh với các thủ đoạn “diễn biến hòa bình” trên không gian mạng, Hà Nội;

6. Phùng Hữu Phú (chủ biên, 2021), Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội;

7. Tổng cục An ninh, Bộ Công an (2023), Báo cáo tổng kết vụ tấn công khủng bố tại huyện Cư Kuin, tỉnh Đắk Lắk ngày 11/6/2023, Hà Nội;

8. European Commission (2022), Digital Services Act: Regulation (EU) 2022/2065, Official Journal of the European Union;

9. Government of Singapore (2019), Protection from Online Falsehoods and Manipulation Act (POFMA), Singapore Statutes Online;

10. Viginum (2024), Doppelganger: An analysis of the information war led by Russia against France, French National Agency for Information Manipulation, Paris.

TS, Đại tá Tống Văn Khuông

Phó Giám đốc Học viện Chính trị Công an nhân dân.

Trung úy Nguyễn Xuân Trường

Công an xã Thường Tín – Hà Nội.