Thủ tướng Hugary sắp mãn nhiệm Viktor Orbán. Ảnh: AP

Động thái này ngay lập tức “mở khóa” hai hồ sơ then chốt vốn bị đình trệ từ đầu năm 2026: gói tài chính khẩn cấp trị giá 90 - 106 tỷ USD cho Ukraine và vòng trừng phạt thứ 20 nhắm thẳng vào các huyết mạch kinh tế còn sót lại của Điện Kremlin. Sự thay đổi này không đơn thuần là một sự đảo chiều về chính sách, mà là sự sụp đổ của quân bài “phủ quyết” cuối cùng mà Moscow có thể tin cậy trong nội bộ EU. Nó chấm dứt thời kỳ Budapest đóng vai trò là “kẻ ngoại đạo”, đồng thời đặt ra một tiền lệ mới về việc cô lập hóa các ảnh hưởng của Nga tại Đông Âu. Quyết định của Magyar đã phá tan thế bế tắc kinh tế, mang lại “dòng máu” tài chính kịp thời cho một Ukraine đang kiệt quệ sau những đợt tấn công mùa đông khốc liệt.

Thế nhưng, đằng sau một quyết định mang vẻ đơn giản ấy là cả một mạng lưới chằng chịt của lợi ích quốc gia, toan tính địa chính trị và những biến động nội bộ không kém phần kịch tính. Budapest thay đổi vì họ không còn muốn bị đẩy ra lề của các kế hoạch phục hồi châu Âu, hay vì những sức ép không thể hóa giải từ các định chế tài chính quốc tế? Điều đó sẽ tác động như thế nào đến cục diện chiến trường khi “cỗ máy chiến tranh” của Kyiv được tái nạp nhiên liệu tài chính? Và quan trọng hơn cả, liệu cuộc xung đột Nga - Ukraine có thực sự “đảo chiều” từ vết nứt này, hay đây chỉ là một chương mới đầy rủi ro trong một bi kịch dài chưa có hồi kết, nơi mà mỗi bước đi hòa bình vẫn còn mịt mù sau những làn khói thuốc súng?

1. Cú “đảo chiều” chính trị ở Hungary

1.1. Từ Orbán đến Magyar

Viktor Orbán từng được coi là “ngựa ô” của châu Âu, nhà lãnh đạo duy nhất trong EU dám công khai bày tỏ thiện cảm với Putin và kiên trì cản trở sự “đoàn kết” của khối trong vấn đề Ukraine. Trong suốt nhiều năm, quyền phủ quyết của Budapest đã nhiều lần làm tê liệt các cơ chế ra quyết định của EU, từ các gói viện trợ cho Kyiv đến việc gia hạn trừng phạt đối với Nga. Orbán biện hộ rằng ông bảo vệ lợi ích kinh tế của Hungary đặc biệt là sự phụ thuộc vào năng lượng Nga và chống lại nguy cơ leo thang quân sự.

Nhưng bước sang năm 2025 và năm 2026, nền chính trị Hungary bắt đầu rung chuyển từ bên trong. Péter Magyar - luật sư, cựu phu quân của một cựu Bộ trưởng trong Chính phủ Orbán bất ngờ nổi lên như một lực lượng đối lập đáng chú ý. Với phong cách giao tiếp trực tiếp, ngôn ngữ chống tham nhũng sắc bén và khả năng huy động giới trẻ, Magyar đã xây dựng một phong trào chính trị mới là đảng Tisza và giành chiến thắng trong cuộc bầu cử Quốc hội đầu năm 2026 với cách biệt đủ để thành lập Chính phủ thiểu số được hậu thuẫn bởi một liên minh rộng.

Đây không phải một cuộc cách mạng. Không có đường phố đổ máu, không có cú đảo chính quân sự. Nhưng đây là một sự chuyển giao quyền lực có tác động địa chính trị sâu xa nhất tại châu Âu kể từ khi chiến tranh Ukraine bùng nổ. Nước Hungary mà Péter Magyar tiếp nhận là một Hungary với sự cô lập, đang chịu sức ép kinh tế ngày càng nặng nề, và thiếu hụt trầm trọng các nguồn đầu tư từ phương Tây vốn bị đóng băng do tranh chấp trên phương diện nhà nước.

1.2. Nút thắt năng lượng

Một chi tiết kỹ thuật tưởng chừng vô hại nhưng lại mang ý nghĩa chiến lược rất lớn: đường ống dầu Druzhba. Tuyến đường ống này vận chuyển dầu thô của Nga qua Ukraine đến Hungary, Slovakia và Cộng hòa Séc, những quốc gia không có cơ sở hạ tầng thay thế dễ dàng. Khi Ukraine, giữa lúc chiến tranh, tạm dừng dịch vụ vận chuyển quá cảnh dầu Nga vào cuối năm 2025 đã tạo một động thái  vừa mang tính biểu tượng vừa thực tế, Hungary lập tức phản ứng bằng cách dùng quyền phủ quyết trong EU như một đòn trả đũa.

Vào giữa tháng 4/2026, sau nhiều tháng đàm phán giữa các bên, Ukraine đồng ý nối lại dịch vụ quá cảnh theo một cơ chế mới, đặt điều kiện tách bạch rõ ràng giữa phí dịch vụ vận chuyển (Ukraine nhận) và nguồn gốc của dầu (Nga cung cấp), theo mô hình “trung lập về hàng hóa”. Thỏa thuận này cho phép Hungary giữ thể diện vẫn có dầu từ Druzhba trong khi đồng thời gỡ bỏ lý do chính để tiếp tục phủ quyết trong EU. Magyar đã tận dụng cơ hội này để tuyên bố Budapest “trở lại với châu Âu”.

2. Hai hồ sơ được “mở khóa” - Ý nghĩa kinh tế và quân sự

2.1. Gói tài chính 90 - 106 tỷ USD

Con số 90–106 tỷ USD không phải là viện trợ không hoàn lại thuần túy. Đây là một hỗn hợp phức tạp bao gồm khoản vay có bảo lãnh, tín dụng xuất khẩu, viện trợ ngân sách trực tiếp, và các gói bảo đảm đầu tư tái thiết, tất cả được thiết kế để Ukraine có thể vận hành bộ máy nhà nước, chi trả lương cho công chức và quân nhân và duy trì các dịch vụ thiết yếu cho dân thường trong ít nhất hai năm tới.

Điểm mấu chốt là không có gói tài chính này, Kyiv đứng trước nguy cơ vỡ nợ ngân sách. Không phải vì thiếu ý chí chính trị, mà đơn giản vì cấu trúc chi tiêu thời chiến của Ukraine trong đó quốc phòng chiếm hơn 60% ngân sách, không thể được tài trợ bởi nội lực kinh tế đang suy kiệt. Hàng triệu người rời bỏ đất nước, hàng ngàn cơ sở sản xuất bị phá hủy, nguồn thu từ xuất khẩu nông sản bị gián đoạn, tất cả tạo ra một lỗ hổng tài chính khổng lồ mà chỉ có các đối tác quốc tế mới lấp được. Một Ukraine có thể tiếp tục trả lương cho quân đội là một Ukraine vẫn đang chiến đấu. Gói tài chính này, về bản chất, là đạn dược được đúc thành tờ séc.

Bên cạnh đó, khoản tiền này còn có một chức năng tâm lý - chính trị quan trọng: nó gửi tín hiệu tới Moscow rằng phương Tây chưa kiệt sức, chưa mất kiên nhẫn và chưa sẵn sàng bỏ rơi Kyiv để đổi lấy hòa bình theo điều kiện của Nga.

2.2. Gói trừng phạt thứ 20

Gói trừng phạt thứ 20 nhằm vào Nga không phải là một bước ngoặt đột ngột mà là kết quả của một quá trình siết chặt tích lũy. Mỗi vòng trừng phạt trước đó đã nhắm vào một lớp tài sản và năng lực kinh tế của Nga: từ dự trữ ngoại hối, xuất khẩu năng lượng, đến hệ thống ngân hàng và các mặt hàng lưỡng dụng. Vòng thứ 20 tập trung đặc biệt vào hai lĩnh vực mà Nga được cho là vẫn còn tìm được cách lách luật qua các trung gian thứ ba: công nghệ bán dẫn và linh kiện điện tử cho ngành quốc phòng, và các thực thể tài chính tại các nước thứ ba đang giúp Nga thanh toán quốc tế.

Điều đáng chú ý là vòng trừng phạt này đi kèm với một cơ chế thực thi mạnh hơn: danh sách các “thực thể hỗ trợ” không chỉ gồm doanh nghiệp Nga mà còn bao gồm công ty từ các nước trung gian như UAE, Thổ Nhĩ Kỳ, và một số quốc gia Trung Á. Đây là lần đầu tiên EU áp dụng hình thức “trừng phạt thứ cấp” ở quy mô đáng kể, một bước tiến có thể làm thay đổi đáng kể tính hiệu quả của toàn bộ hệ thống trừng phạt.

3. Tác động đối với các bên - thế trận có chuyển xoay?

3.1. Ukraine - Nguồn lực mới, bài toán cũ

Với Kyiv, tin tức từ Brussels là “luồng oxy tối quan trọng” nhưng không phải liều thuốc chữa bách bệnh. Vấn đề cốt lõi của Ukraine trên chiến trường không hoàn toàn nằm ở tiền bạc hay trừng phạt kinh tế địch thủ, mà nằm ở hai phương trình khốc liệt hơn: nhân lực và hệ thống phòng không.

Về nhân lực, Ukraine đã huy động gần như toàn bộ lực lượng lao động nam trong độ tuổi chiến đấu. Các đợt động viên ngày càng vấp phải phản ứng mạnh mẽ từ mệt mỏi của người dân. Trong khi đó, Nga dù chịu tổn thất lớn vẫn có một kho nhân lực dự bị sâu hơn, đặc biệt khi có sự hỗ trợ từ Triều Tiên và các tình nguyện viên nước ngoài.

Về phòng không, sau hơn ba năm chiến tranh, các hệ thống Patriot và HIMARS của Ukraine đã bị hao mòn đáng kể. Các cuộc tấn công bằng drone và tên lửa của Nga vào cơ sở hạ tầng Ukraine đặc biệt là hệ thống điện và nước vẫn tiếp diễn với mật độ cao. Phần lớn gói tài chính mới sẽ cần được dùng để mua thêm đạn phòng không và thiết bị thay thế, thay vì đầu tư vào phát triển kinh tế. Dù vậy, sự ổn định tài chính do gói viện trợ mang lại sẽ giúp Ukraine tránh được kịch bản tồi tệ nhất: sụp đổ nhà nước từ bên trong do khủng hoảng kinh tế, điều mà Kremlin từ lâu đã đặt cược vào như một chiến lược mòn kiệt.

3.2. Nga - Mất đi “tiếng nói phản biện” trong lòng châu Âu

Đối với Moscow, sự thay đổi ở Budapest là một tổn thất chiến lược đáng kể không phải vì Hungary là một cường quốc, mà vì Hungary là một điểm nút. Trong kiến trúc ra quyết định của EU (dựa trên nguyên tắc đồng thuận đối với các vấn đề then chốt), một quốc gia thành viên sẵn sàng phủ quyết có sức mạnh không cân xứng với quy mô kinh tế của mình.

Mất đi tiếng nói của Orbán, Nga không còn có thể kỳ vọng vào sự chia rẽ nội khối EU như một công cụ chiến lược. Bắt đầu từ giữa năm 2026, tất cả 27 thành viên EU lần đầu tiên kể từ khi chiến tranh bùng nổ có thể hành động như một khối thống nhất trên mặt trận kinh tế và ngoại giao.

Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là Nga bị cô lập hoàn toàn. Moscow vẫn duy trì quan hệ kinh tế chặt chẽ với Trung Quốc, Ấn Độ, và một loạt quốc gia ở Nam bán cầu không tham gia lệnh trừng phạt. Năm 2025, kim ngạch thương mại Nga - Trung đạt mức kỷ lục. Đồng nhân dân tệ ngày càng thay thế USD trong nhiều giao dịch năng lượng của Nga. Và dù GDP Nga suy giảm, nền kinh tế chiến tranh của Kremlin đã thích nghi với áp lực trừng phạt nhanh hơn nhiều so với những gì phương Tây kỳ vọng ban đầu.

3.3. EU và NATO

Với Liên minh châu Âu, sự kiện Budapest là một chiến thắng về thể chế. Nó chứng minh rằng cơ chế đồng thuận vốn bị nhiều nhà phân tích coi là “gót chân Achilles” của EU vẫn có thể được vận hành hiệu quả khi có đủ sức ép chính trị và kinh tế nội bộ. Khi một thành viên gây cản trở chịu đủ chi phí từ hành vi đó (cô lập ngoại giao, mất đầu tư, uy tín chính trị sụt giảm), cơ chế tự sửa chữa của khối sẽ kích hoạt.

Tuy nhiên, EU cũng phải đối diện với những câu hỏi không dễ trả lời: Liệu cơ chế đồng thuận có tiếp tục là điểm yếu trong các cuộc khủng hoảng tương lai? Điều gì xảy ra nếu một thành viên khác Slovakia, hay một quốc gia nào đó đang có xu hướng ly tâm chọn chiến thuật tương tự? Và quan trọng hơn, liệu EU có đủ công cụ thực thi để ngăn chặn điều đó?

Về phía NATO, sự thay đổi ở Hungary không tác động trực tiếp đến các cam kết quân sự của khối Hungary chưa bao giờ phong tỏa các quyết định của NATO như đã làm với EU. Nhưng sự phục hồi đoàn kết của EU gián tiếp củng cố nền tảng chính trị để NATO tiếp tục hỗ trợ Ukraine trong dài hạn.

KẾT LUẬN

Sự kiện Budapest tháng 4/2026 sẽ không kết thúc cuộc chiến ở Ukraine. Nó không có khả năng tạo ra bước ngoặt quân sự tức thời và nó cũng không giải quyết được những mâu thuẫn sâu xa hơn về an ninh châu Âu, về trật tự thế giới hậu Chiến tranh Lạnh và về tương lai của quan hệ Đông - Tây. Nhưng nó có ý nghĩa. Nó cho thấy rằng ngay cả trong một cuộc chiến tranh tiêu hao kéo dài, nơi mà sự mệt mỏi và chủ nghĩa hoài nghi ngày càng lan rộng, các trục quyền lực có thể dịch chuyển. Chính trị nội bộ của một quốc gia nhỏ có thể tạo ra gợn sóng địa chính trị vượt ra khỏi biên giới của mình. Và những công cụ phi quân sự, tài chính, trừng phạt, đoàn kết thể chế không phải là thứ yếu so với đạn dược, mà là một phần không thể tách rời trong logic của một cuộc chiến hiện đại.

Cuộc xung đột Nga - Ukraine đang bước vào giai đoạn thứ tư, giai đoạn mà cả hai bên đều đã kiệt sức hơn khi bắt đầu, đều đã mất nhiều hơn những gì họ từng hình dung, và đều đang tìm kiếm một lối ra mà không phải tự mình thừa nhận thất bại. Trong bối cảnh đó, những gì xảy ra ở Brussels, Budapest, hay Washington trong những tháng tới sẽ có ý nghĩa không kém gì những gì xảy ra trên chiến trường Donbas hay Kherson.

Nguyễn Đình Thiện - Nguyễn Thị Hoài Thu