Cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran đã bước sang tuần thứ ba mà vẫn chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Trong bối cảnh xung đột tiếp tục leo thang, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố các cuộc tấn công của Mỹ đã “phá hủy hoàn toàn” phần lớn phần lớn các mục tiêu quân sự trên một số hòn đảo chiến lược của Iran, đồng thời cảnh báo Washington sẵn sàng tiến hành các đợt tấn công tiếp theo nếu Tehran tiếp tục đáp trả. Trong khi, các nỗ lực trung gian quốc tế nhằm thúc đẩy đối thoại để hạ nhiệt xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran hiện chưa đạt tiến triển, cả Washington và Tehran đều chưa sẵn sàng tham gia đàm phán khiến kịch bản ở khu vực Trung Đông càng trở nên khó đoán định.

Tên lửa Iran bay qua bầu trời Syria hướng đến Israel ngày 13.3.2026. Ảnh: AFP

Một trong những yếu tố khiến cộng đồng quốc tế đặc biệt lo ngại là khả năng Iran phong tỏa giao thông qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Kể từ khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch không kích Iran vào cuối tháng 2.2026, hoạt động vận tải biển qua khu vực này đã bị gián đoạn nghiêm trọng, gây ra những biến động lớn trên thị trường năng lượng toàn cầu. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết sự gián đoạn tại eo biển Hormuz đã khiến nguồn cung dầu mỏ toàn cầu giảm đáng kể, đồng thời làm gia tăng nguy cơ khủng hoảng năng lượng trên phạm vi toàn cầu. IEA cho biết việc đóng cửa eo biển hẹp dọc bờ biển phía nam Iran đã gây ra sự gián đoạn lớn nhất trong lịch sử đối với thị trường dầu mỏ toàn cầu và dự kiến sẽ làm giảm khoảng 8% nguồn cung toàn cầu trong tháng 3 (1).

Ngày 15.3.2026, Iran cảnh báo các nước không nên can thiệp vào cuộc chiến của nước này với Hoa Kỳ và Israel, sau khi Tổng thống Donald Trump kêu gọi các cường quốc thế giới hộ tống các tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz, điểm nghẽn giao thông ở Vịnh Ba Tư. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra là: Quan hệ Mỹ - Iran trong kỷ nguyên mới sẽ phát triển theo kịch bản nào?

Kịch bản 1: Leo thang quân sự có kiểm soát

Đây là kịch bản đang diễn ra rõ nhất hiện nay. Trong kịch bản này, hai bên tiếp tục sử dụng các biện pháp quân sự nhằm gây sức ép chiến lược đối với đối phương, song vẫn cố gắng tránh vượt qua “lằn ranh đỏ” có thể dẫn tới một cuộc chiến tranh toàn diện. Đây được xem là cách thức mà cả Washington và Tehran vừa thể hiện sức mạnh răn đe, vừa duy trì khả năng kiểm soát xung đột trong giới hạn nhất định. Cuộc xung đột tại Trung Đông tiếp tục có những diễn biến đáng chú ý khi Mỹ và Israel gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào các mục tiêu quân sự và cơ sở hạ tầng chiến lược của Iran.

Trong quá trình xử lý vấn đề Iran, Tổng thống Donald Trump đang phải đối mặt với một ngã rẽ chiến lược đầy khó khăn. Các cơ quan hoạch định chính sách của Mỹ, bao gồm Lầu Năm Góc và Hội đồng An ninh Quốc gia, được cho là đã đánh giá chưa đầy đủ khả năng cũng như quyết tâm của Iran trong việc sử dụng eo biển Hormuz như một công cụ đáp trả các chiến dịch quân sự của Washington. Việc Tehran đe dọa hoặc thực hiện các biện pháp làm gián đoạn tuyến hàng hải này - điểm trung chuyển quan trọng của thị trường năng lượng toàn cầu - cho thấy rằng, mặc dù Mỹ sở hữu ưu thế quân sự vượt trội, nhưng việc kiểm soát hoàn toàn diễn biến xung đột và áp đặt ý chí chiến lược vẫn là thách thức lớn.

Về mặt địa chiến lược, Iran kiểm soát khoảng 30 hòn đảo ở Vịnh Ba Tư và Vịnh Oman, bao gồm Kharg Island, cảng xuất khẩu dầu chủ chốt của nước này, và đảo Hormuz Island nằm ở vị trí chiến lược tại điểm hẹp nhất của eo biển Hormuz, cho phép Tehran theo dõi và nhắm mục tiêu các tàu thuyền ra vào Vùng Vịnh. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf ngày 12.3.2026 cảnh báo bất kỳ nỗ lực nào của Mỹ và Israel nhằm “xâm chiếm các hòn đảo của Iran sẽ dẫn tới một phản ứng không kiềm chế”.

Ngày 14.3.2026, Mỹ đã tấn công đảo Kharg của Iran, đánh dấu bước chuyển mới của cuộc xung đột, khi các mục tiêu kinh tế chiến lược bắt đầu trở thành một phần trong tính toán răn đe của các bên. Hòn đảo này được xem là “xương sống” của hệ thống xuất khẩu dầu của Tehran và là nguồn thu quan trọng của chính phủ Tehran, khi khoảng 90-95% lượng dầu thô xuất khẩu của Iran - khoảng 1,7 triệu thùng mỗi ngày vào năm 2025  được trung chuyển qua đây trước khi đến thị trường quốc tế.

Theo tuyên bố của Tổng thống Donald Trump, quân đội Mỹ đã phá hủy nhiều mục tiêu quân sự trên đảo Kharg, đây được cho là một trong những cuộc tập kích mạnh nhất trong lịch sử Trung Đông, xóa sổ hoàn toàn mọi mục tiêu quân sự trên “viên ngọc quý” của Iran nhưng chưa tấn công trực tiếp vào hạ tầng dầu mỏ. D.Trump cảnh báo các cơ sở xuất khẩu dầu của Iran có thể trở thành mục tiêu, nếu Tehran tiếp tục gây gián đoạn hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz (2). Việc Mỹ tấn công các cơ sở quân sự và hậu cần trên đảo, nhưng tránh phá hủy trực tiếp hạ tầng dầu mỏ cho thấy Washington đang phát đi tín hiệu răn đe chiến lược, nếu Iran tiếp tục gây sức ép tại eo biển Hormuz, “huyết mạch” xuất khẩu dầu của nước này có thể bị nhắm tới.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa sẽ tiến hành thêm các cuộc tấn công vào trung tâm xuất khẩu dầu mỏ Kharg của Iran và kêu gọi các đồng minh triển khai tàu chiến để bảo đảm an ninh eo biển Hormuz , huyết mạch cung cấp năng lượng toàn cầu, trong khi Tehran tuyên bố sẽ tăng cường đáp trả. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) ngày 15.3.2026 thông báo đã tiến hành một loạt cuộc tấn công tên lửa nhằm vào các mục tiêu liên quan đến Israel và Mỹ trong khu vực.

Thực tế, nếu Mỹ quyết định chiếm đảo Kharg, một trung tâm chiến lược quan trọng được gọi là “xương sống dầu mỏ” của Iran, là một động thái cực kỳ rủi ro cả về mặt địa chính trị và kinh tế. Khi xung đột tiếp tục leo thang, nguy cơ chiến tranh có thể lan rộng ra toàn bộ khu vực Trung Đông, kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng đối với an ninh và kinh tế toàn cầu.

Ảnh vệ tinh chụp trạm trung chuyển dầu tại đảo Kharg, Iran (Ảnh: Reuters).

Kịch bản 2: Kịch bản nguy hiểm nhất - Xung đột leo thang thành chiến tranh toàn diện

Nếu xung đột tiếp tục leo thang, chiến tranh có thể mở rộng ra toàn Trung Đông. Trong trường hợp này, Mỹ và Israel có thể tiếp tục tấn công làm suy yếu năng lực quân sự và hạ tầng chiến lược của Iran, nhưng khó có thể triệt tiêu hoàn toàn chương trình hạt nhân cũng như ý chí kháng cự của Tehran. Nhiều chuyên gia nhận định rằng dù các cơ sở hạt nhân có thể bị phá hủy, kiến thức khoa học và công nghệ hạt nhân của Iran vẫn tồn tại trong đội ngũ các nhà khoa học nước này. Do đó, Tehran hoàn toàn có thể tái xây dựng năng lực hạt nhân trong tương lai. Bên cạnh đó, Mỹ có thể cần thêm nhiều tuần để các biện pháp giảm thiểu tác động kinh tế của cuộc xung đột phát huy hiệu quả. Một trong những phương án được xem xét là triển khai các nhiệm vụ hộ tống hải quân đối với tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz, mặc dù Lầu Năm Góc đánh giá đây là hoạt động có mức độ rủi ro cao do nguy cơ tấn công bằng tên lửa chống hạm và máy bay không người lái.

Kịch bản nguy hiểm nhất đối với an ninh Trung Đông và trật tự quốc tế hiện nay là việc xung đột giữa Iran và Israel leo thang thành một cuộc chiến tranh toàn diện, kéo theo sự can dự trực tiếp và sâu rộng của Hoa Kỳ cùng nhiều quốc gia khác trong khu vực. Trong bối cảnh các cuộc tấn công quân sự, đòn trả đũa bằng tên lửa và các hoạt động quân sự tại nhiều mặt trận đang gia tăng, nguy cơ xung đột vượt khỏi khuôn khổ song phương ngày càng trở nên rõ rệt.

Trước hết, một cuộc chiến tranh toàn diện có thể xảy ra nếu các cuộc tấn công trực tiếp giữa Iran và Israel tiếp tục mở rộng cả về quy mô và cường độ. Trong thời gian gần đây, các cuộc không kích nhằm vào các cơ sở quân sự và hạt nhân của Iran đã dẫn đến các đòn đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào lãnh thổ Israel và các căn cứ quân sự của Mỹ tại khu vực Vùng Vịnh. Những hành động “ăn miếng trả miếng” như vậy có nguy cơ tạo ra vòng xoáy leo thang khó kiểm soát, đặc biệt khi mỗi bên đều muốn thể hiện năng lực răn đe và bảo vệ uy tín chiến lược của mình.

Thứ hai, một cuộc chiến toàn diện có thể mở rộng thành xung đột khu vực đa mặt trận. Trong trường hợp chiến tranh bùng nổ ở quy mô lớn, các lực lượng đồng minh và lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực có thể tham chiến. Ví dụ, lực lượng Hezbollah tại Lebanon có thể mở mặt trận phía bắc chống Israel, trong khi các nhóm vũ trang thân Iran tại Iraq, Syria hoặc Yemen có thể tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào các căn cứ quân sự và tuyến vận tải của Mỹ và đồng minh. Lực lượng Houthi ở Yemen, đồng minh của Iran, có thể làm gia tăng thêm rủi ro cho ngành năng lượng và vận tải biển, và rộng hơn là nền kinh tế toàn cầu, bằng cách tấn công cảng Yanbu trên Biển Đỏ của Ả Rập Xê Út , tuyến đường xuất khẩu dầu mỏ thay thế duy nhất hiện có của vương quốc này. Điều này sẽ khiến cuộc chiến lan rộng trên toàn khu vực Trung Đông và làm gia tăng đáng kể mức độ tàn phá.

Thứ ba, nguy cơ chiến tranh toàn diện cũng gắn liền với khả năng đối đầu trực tiếp giữa Mỹ và Iran. Do Israel là đồng minh chiến lược của Mỹ, Washington nhiều khả năng sẽ tăng cường hỗ trợ quân sự, tình báo và hậu cần cho Tel Aviv trong trường hợp xung đột leo thang. Sự hiện diện của các nhóm tác chiến tàu sân bay Mỹ tại Vịnh Ba Tư và Đông Địa Trung Hải làm gia tăng nguy cơ va chạm quân sự trực tiếp với lực lượng Iran, đặc biệt trong các tình huống tính toán sai lầm hoặc hiểu nhầm chiến lược. Khi đó, cuộc chiến không còn là xung đột song phương mà có thể trở thành một cuộc đối đầu giữa các liên minh quân sự trong khu vực.

Bên cạnh đó, một cuộc chiến tranh toàn diện còn có thể gây ra những hậu quả nghiêm trọng đối với kinh tế và an ninh toàn cầu. Nếu Iran quyết định phong tỏa hoặc gây gián đoạn hoạt động vận tải tại eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ của thế giới – thị trường năng lượng toàn cầu có thể rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng. Sự gián đoạn nguồn cung dầu và khí đốt sẽ kéo theo biến động mạnh về giá năng lượng, ảnh hưởng trực tiếp đến tăng trưởng kinh tế và ổn định tài chính của nhiều quốc gia.

Cuối cùng, nếu xung đột kéo dài và lan rộng, không loại trừ khả năng các cường quốc khác như Nga hoặc Trung Quốc sẽ gia tăng mức độ can dự nhằm bảo vệ lợi ích chiến lược của mình tại Trung Đông. Khi đó, cuộc khủng hoảng khu vực có thể trở thành một điểm nóng trong cạnh tranh giữa các cường quốc, làm gia tăng nguy cơ bất ổn đối với trật tự quốc tế.

Kịch bản chiến tranh toàn diện giữa Iran và Israel tuy chưa phải là điều tất yếu, nhưng vẫn là nguy cơ nghiêm trọng nhất trong bối cảnh hiện nay. Nếu các cơ chế kiểm soát khủng hoảng và các nỗ lực ngoại giao không phát huy hiệu quả, vòng xoáy leo thang quân sự có thể nhanh chóng vượt khỏi tầm kiểm soát, đẩy Trung Đông và thế giới vào một cuộc khủng hoảng an ninh – kinh tế sâu rộng.

Kịch bản 3: Chiến tranh tiêu hao kéo dài

Một khả năng khác là xung đột chuyển sang trạng thái đối đầu lâu dài với cường độ thấp. Trong kịch bản này, hai bên không đạt được hòa bình nhưng cũng không bước vào chiến tranh toàn diện.

Về mặt quân sự, các cuộc không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel được cho là đã đạt được một số kết quả chiến thuật nhất định. Các đòn tấn công này đã làm suy yếu một phần khả năng tấn công tầm xa của Iran, làm chậm quá trình bổ sung các hệ thống tên lửa và máy bay không người lái bị phá hủy, đồng thời gây thiệt hại cho một số cơ sở an ninh của Tehran. Ngoài ra, tần suất các cuộc tấn công tên lửa của Iran nhằm vào các đồng minh của Mỹ tại khu vực Vùng Vịnh cũng có dấu hiệu giảm.

Tuy nhiên, Washington vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức cả về quân sự lẫn chính trị. Việc Iran gây gián đoạn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz - tuyến đường trung chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu - cùng với các cuộc tấn công vào tàu chở dầu tại Vịnh Ba Tư đã khiến giá dầu và giá xăng tăng mạnh. Chỉ trong vài ngày, giá xăng trung bình tại Mỹ đã tăng thêm khoảng 65 cent, lên mức 3,63 USD/gallon, cao nhất trong gần hai năm. Trong khi đó, các công ty bảo hiểm hàng hải cũng tăng mạnh phí bảo hiểm đối với tàu thuyền hoạt động tại khu vực.

Không có giải pháp quân sự rõ ràng nào có thể nhanh chóng khôi phục hoàn toàn hoạt động thông thương qua eo biển Hormuz. Ngay cả khi tuyến đường này được mở lại, việc bảo đảm an ninh cho hoạt động vận tải sẽ đòi hỏi các chiến dịch hộ tống liên tục trong thời gian dài - điều mà hải quân Mỹ và các nước phương Tây đang gặp nhiều khó khăn trong bối cảnh nguồn lực quân sự bị phân tán và quá tải. Trong bối cảnh đó, giải pháp chính trị và ngoại giao có thể là lựa chọn khả thi hơn, song yêu cầu “đầu hàng vô điều kiện” từ phía Washington đã khiến Tehran kiên quyết từ chối đàm phán.

Trên thực địa, Iran tiến hành nhiều cuộc tấn công trả đũa vào các mục tiêu trong khu vực, làm tê liệt giao thông qua eo biển Hormuz. Các ước tính cho thấy chỉ trong hai tuần đầu của chiến dịch quân sự mang tên “Epic Fury”, Mỹ đã thiệt hại khoảng 3,84 tỷ USD khí tài quân sự. Phần lớn thiệt hại được cho là liên quan đến các hệ thống radar thuộc tổ hợp phòng thủ tên lửa đạn đạo triển khai tại Trung Đông, đặc biệt là các radar AN/TPY-2 đặt tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Jordan và Saudi Arabia, với tổng giá trị thiệt hại ước tính khoảng 2 tỷ USD (3).

Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran (SNSC) Ali Larijani ngày 12/3 tuyên bố Iran sẽ không ngừng chiến đấu cho đến khi Mỹ phải “hối tiếc” khi phát động cuộc chiến chống lại nước Cộng hòa Hồi giáo. Tehran chỉ trích chiến dịch “sai lầm nghiêm trọng" do Israel đề ra. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo cuộc chiến ở Trung Đông có thể gây ra “gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử ngành dầu mỏ”.

Ngày 15.3.2026, người phát ngôn của Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) phát biểu với kênh CNN rằng quân đội nước này đang lên kế hoạch chống Iran ít nhất ba tuần nữa. Theo IDF, kể từ khi bắt đầu chiến dịch tấn công Iran ngày 28.2.2026, Không quân Israel đã thực hiện khoảng 400 đợt không kích tại miền Tây và miền Trung của Iran, tập trung phá hủy cơ sở hạ tầng và nhắm vào các nhân sự thuộc các đơn vị hỏa lực, phòng thủ và sản xuất (4). Về thiệt hại, giới chức Iran thông báo trên 1.300 người ở nước này đã thiệt mạng và trên 17.000 người đã bị thương kể từ khi xung đột Trung Đông bùng phát. Hội Trăng lưỡi liềm Đỏ Iran cũng thông báo gần 43.000 công trình dân sự tại nước này đã bị hư hại, trong đó khoảng 10.000 công trình là tại thủ đô Tehran - một trong những khu vực chịu nhiều cuộc tấn công nhất.

 Các cuộc tấn công của Iran đã gây ra tình trạng ngừng hoạt động tại các nhà máy lọc dầu ở Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Bahrain và Israel, khiến giá dầu và khí đốt tăng vọt tới 60%. Việc đóng cửa các tuyến vận chuyển cũng buộc các nhà sản xuất phải cắt giảm sản lượng vì họ không còn có thể xuất khẩu dầu thô. Aramco đã ngừng sản xuất từ hai mỏ dầu lớn ngoài khơi là Safaniya và Zuluf, làm giảm sản lượng của nhà sản xuất lớn nhất OPEC xuống 20%. Tại Iraq, quốc gia sản xuất dầu lớn thứ hai thế giới, sản lượng đã giảm 70% , trong khi tại UAE, quốc gia sản xuất dầu lớn thứ ba của OPEC, sản lượng đã giảm một nửa. Tổng sản lượng dầu mỏ bị cắt giảm ở Trung Đông hiện ở mức 7-10 triệu thùng mỗi ngày, tương đương 7-10% nhu cầu toàn cầu. Qatar đã ngừng hoàn toàn sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng (LNG), cắt giảm 20% nguồn cung LNG toàn cầu và thông báo với khách hàng rằng họ có thể không nhận được hàng cho đến tháng 5 (5).

Nhìn chung, trong kịch bản chiến tranh tiêu hao kéo dài, xung đột có thể tiếp tục duy trì ở trạng thái căng thẳng thường trực, với các đòn tấn công qua lại, áp lực kinh tế gia tăng và nguy cơ bất ổn lan rộng trong khu vực Trung Đông. Đây là kịch bản không mang lại thắng lợi quyết định cho bất kỳ bên nào, nhưng lại gây ra những hệ lụy lâu dài đối với an ninh khu vực và thị trường năng lượng toàn cầu.

Kịch bản 4: Xung đột hạ nhiệt thông qua giải pháp ngoại giao

Một kịch bản tích cực hơn đối với cục diện xung đột Trung Đông là các bên liên quan từng bước giảm căng thẳng và chuyển hướng sang giải pháp ngoại giao. Trong kịch bản này, sau một giai đoạn đối đầu quân sự và gây sức ép lẫn nhau, các bên nhận thấy chi phí chiến tranh ngày càng lớn, trong khi khả năng đạt được thắng lợi quyết định bằng biện pháp quân sự là rất hạn chế. Điều này tạo động lực thúc đẩy các nỗ lực trung gian hòa giải và mở ra các kênh đối thoại nhằm kiểm soát xung đột.

Nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế có thể đóng vai trò trung gian thúc đẩy đàm phán. Các cường quốc như Nga, Trung Quốc, cùng với Liên minh châu Âu hoặc một số quốc gia Trung Đông có quan hệ cân bằng với cả hai bên, có thể tham gia vào các nỗ lực hòa giải nhằm giảm căng thẳng và ngăn chặn xung đột lan rộng. Ngoài ra, các tổ chức quốc tế cũng có thể đóng vai trò tạo diễn đàn đối thoại và thúc đẩy các cơ chế kiểm soát khủng hoảng.

Thực tế, một số quốc gia trong khu vực đã tìm cách mở các kênh liên lạc nhằm khởi động thương lượng để giảm căng thẳng, sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công quân sự nhằm vào Iran từ cuối tháng Hai. Các quốc gia trong khu vực tiếp tục kêu gọi kiềm chế và thúc đẩy giải pháp ngoại giao. Một nội dung trọng tâm của tiến trình đàm phán có thể xoay quanh việc khôi phục hoặc điều chỉnh các thỏa thuận liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran, thiết lập các cơ chế giám sát quốc tế chặt chẽ hơn, đồng thời từng bước giảm các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Tehran. Đổi lại, Iran có thể cam kết hạn chế các hoạt động làm gia tăng căng thẳng trong khu vực, đặc biệt là việc phát triển các năng lực quân sự có thể đe dọa trực tiếp đến Israel và các đồng minh của Mỹ tại Trung Đông.

Tàu chở dầu Callisto đang neo đậu tại cảng Sultan Qaboos trong bối cảnh

giao thông vận tải giảm mạnh ở eo biển Hormuztại Muscat, Oman, ngày 12.3.2026. 

(Benoit Tessier/Reuters)

Một yếu tố quan trọng khác trong kịch bản này là việc bảo đảm an ninh cho các tuyến hàng hải chiến lược, đặc biệt là eo biển Hormuz – nơi vận chuyển một phần lớn nguồn cung năng lượng toàn cầu. Việc duy trì sự thông suốt của tuyến đường này không chỉ có ý nghĩa đối với các quốc gia trong khu vực mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến ổn định của thị trường năng lượng thế giới. Do đó, các bên có thể đạt được một số thỏa thuận nhằm tránh các hành động quân sự trực tiếp tại khu vực nhạy cảm này.

Tuy nhiên, tiến trình đàm phán ngoại giao sẽ không diễn ra dễ dàng. Sự thiếu tin cậy lẫn nhau, những khác biệt sâu sắc về lợi ích chiến lược, cùng với áp lực chính trị nội bộ tại mỗi quốc gia có thể khiến quá trình thương lượng kéo dài và nhiều lần rơi vào bế tắc. Ngoài ra, các lực lượng hoặc nhóm vũ trang trong khu vực có thể thực hiện những hành động đơn phương làm gián đoạn tiến trình hòa giải.

Dù vậy, trong dài hạn, giải pháp ngoại giao vẫn được nhiều chuyên gia đánh giá là con đường khả thi nhất để giảm thiểu nguy cơ xung đột quy mô lớn tại Trung Đông. Nếu được triển khai hiệu quả, kịch bản hạ nhiệt thông qua đàm phán không chỉ giúp kiểm soát căng thẳng giữa các bên mà còn góp phần tạo ra khuôn khổ ổn định mới cho an ninh khu vực. Điều này sẽ hạn chế nguy cơ bùng phát các cuộc chiến tranh quy mô lớn, đồng thời tạo điều kiện cho các quốc gia tập trung vào phát triển kinh tế và hợp tác khu vực.

Kịch bản 5: Trật tự Trung Đông mới được hình thành

Trong trường hợp xung đột tiếp tục leo thang và kéo dài, Trung Đông có thể bước vào một giai đoạn biến động sâu sắc, dẫn tới sự hình thành một trật tự khu vực mới. Kể từ khi chiến sự bùng phát, các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh đã phải hứng chịu hơn 2.000 cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái, với các mục tiêu bao gồm các phái đoàn ngoại giao và căn cứ quân sự của Mỹ, cũng như cơ sở hạ tầng dầu mỏ quan trọng của vùng Vịnh, các cảng, sân bay, khách sạn và các tòa nhà dân cư và văn phòng. Điều này cho thấy mức độ lan rộng của xung đột và nguy cơ mất ổn định an ninh trong toàn khu vực.

Nếu các tuyến vận chuyển năng lượng chiến lược như eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn, thị trường dầu mỏ và chuỗi cung ứng toàn cầu có thể chịu những cú sốc lớn. Trong trường hợp xấu nhất, xung đột giữa Mỹ và Iran có thể vượt ra ngoài khuôn khổ song phương và kéo theo sự can dự của các cường quốc khác. Nếu Nga và Trung Quốc tham gia sâu hơn để bảo vệ các lợi ích chiến lược của mình tại Trung Đông hoặc hỗ trợ Iran, cuộc xung đột có thể leo thang thành một cuộc đối đầu địa chính trị quy mô lớn. Trong bối cảnh đó, các quốc gia trong khu vực có thể buộc phải điều chỉnh lại chiến lược an ninh và quan hệ đối ngoại, hình thành các liên minh mới hoặc tái cấu trúc các cơ chế hợp tác hiện có nhằm bảo đảm lợi ích và an ninh quốc gia.

Kịch bản này không chỉ làm thay đổi cán cân quyền lực tại Trung Đông mà còn có thể định hình lại cấu trúc an ninh toàn cầu. Một cuộc khủng hoảng như vậy có nguy cơ kéo theo sự tái cấu trúc của trật tự quốc tế, đồng thời làm gia tăng nguy cơ đối đầu giữa các cường quốc. Điều này có thể dẫn đến sự xuất hiện của một cấu trúc quyền lực khu vực mới, trong đó vai trò và ảnh hưởng của các cường quốc bên ngoài được phân bố lại.

Thay cho lời kết: Nhìn lại lịch sử quan hệ Mỹ - Iran từ giai đoạn hợp tác chặt chẽ dưới thời Shah Iran cho đến hơn bốn thập niên đối đầu sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, có thể thấy mối quan hệ này luôn bị chi phối bởi sự thiếu hụt lòng tin chiến lược. Những diễn biến căng thẳng hiện nay cho thấy sức mạnh quân sự có thể phá hủy các cơ sở hạ tầng và mục tiêu quân sự, nhưng không thể tạo ra một nền hòa bình bền vững nếu thiếu các cơ chế đối thoại và hiểu biết lẫn nhau về lợi ích an ninh cốt lõi. Thế giới đang nín thở chờ đợi xem liệu từ trong tro tàn của cuộc chiến hiện tại, một lối thoát ngoại giao nào đó có thể nhen nhóm trở lại hay không. Tương lai quan hệ Mỹ - Iran sẽ phụ thuộc vào sự tương tác giữa các yếu tố sức mạnh quân sự, lợi ích chiến lược và áp lực quốc tế. Dù diễn biến theo kịch bản nào, cuộc đối đầu này cũng đang góp phần định hình lại môi trường an ninh Trung Đông, đồng thời tạo ra những tác động sâu sắc đối với trật tự địa chính trị và kinh tế toàn cầu trong giai đoạn tới.

Nguyễn Đình Thiện - Trần Thị Thảo - Nguyễn Thị Ngọc Lan

Tài liệu tham khảo

(1) Trump warns of more strikes on Iran’s Kharg Island, pressures allies to secure oil choke point, website: https://www.straitstimes.com/world/middle-east/trump-warns-of-more-strikes-on-irans-kharg-island-pressures-allies-to-secure-oil-chokepoint?ref=top-stories

(2) Diễn biến mới nhất về chiến sự Trung Đông: Mỹ tấn công đảo Kharg; Iran tăng cường trả đũa, website: https://baotintuc.vn/the-gioi/dien-bien-moi-nhat-ve-chien-su-trung-dong-my-tan-cong-dao-kharg-iran-tang-cuong-tra-dua-20260315174259870.htm

(3) Mỹ thiệt hại gần 4 tỷ USD sau hai tuần chiến tranh với Iran, website https://nguoiquansat.vn/my-thiet-hai-gan-4-ty-usd-sau-hai-tuan-chien-tranh-voi-iran-279314.html

(4) Israel tuyên bố sẽ tấn công Iran ít nhất 3 tuần nữa, website: https://baotintuc.vn/the-gioi/israel-tuyen-bo-se-tan-cong-iran-it-nhat-3-tuan-nua-20260315200717414.htm

(5) Iran holds the key to reopening global energy markets, website: https://www.reuters.com/business/energy/iran-holds-key-reopening-global-energy-markets-2026-03-15/

(6) 5 kịch bản cho Trung Đông sau xung đột Mỹ - Israel với Iran, website:  https://dantri.com.vn/the-gioi/5-kich-ban-cho-trung-dong-sau-xung-dot-my-israel-voi-iran-20260314165110628.htm