Cách mạng Tháng Tám năm 1945 là mốc son chói lọi trong lịch sử dân tộc Việt Nam, đập tan ách thống trị của phát xít, thực dân và phong kiến, thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Thắng lợi vĩ đại đó là kết quả của sự lãnh đạo tài tình của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng sự phối hợp khăng khít giữa lực lượng Công an nhân dân (các tổ chức tiền thân) và Quân đội nhân dân (Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, Cứu quốc quân, Việt Nam Giải phóng quân). Bài học về phối hợp, gắn bó giữa CAND và QĐND trong mùa Thu lịch sử 1945 vẫn còn nguyên giá trị, đó chính là nền tảng vững chắc cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.
1. Mùa thu năm 1945, dưới sự lãnh đạo sáng suốt, tài tình của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhân dân Việt Nam đã tiến hành cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám thần tốc, đập tan ách thống trị hơn 80 năm của chủ nghĩa thực dân, phát xít tàn bạo, chấm dứt sự tồn tại của chế độ phong kiến lỗi thời; thiết lập nền dân chủ cộng hòa, mở ra kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc - kỷ nguyên độc lập, tự do, nhân dân lao động làm chủ đất nước. Thắng lợi vĩ đại đó là kết quả của quá trình chuẩn bị lực lượng công phu, khoa học của Đảng trong suốt 15 năm (1930 - 1945), trong đó, sức mạnh tổng hợp của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, sự phối hợp tác chiến, hỗ trợ lẫn nhau giữa hai lực lượng vũ trang cách mạng nòng cốt - tiền thân của Công an nhân dân và Quân đội nhân dân Việt Nam đóng vai trò đặc biệt quan trọng, có tính chất quyết định trên cả mặt trận đấu tranh vũ trang và đấu tranh chính trị. Mối quan hệ phối hợp “như hai cánh của một con chim”, “như thanh kiếm và lá chắn” đã được hình thành, tôi luyện và khẳng định ngay từ những giờ phút lịch sử trọng đại nhất của dân tộc.
2. Sự phối hợp giữa lực lượng Công an nhân dân và Quân đội nhân dân trong Tổng khởi nghĩa và bảo vệ chính quyền cách mạng tháng Tám 1945 thể hiện:
Một là, phối hợp trong công tác chuẩn bị lực lượng và tham mưu phát động Tổng khởi nghĩa
Trong giai đoạn tiền khởi nghĩa (1941–1945), tại các căn cứ địa cách mạng Định Hóa, Tân Trào, Bắc Sơn - Vũ Nhai..., sự phân công và phối hợp giữa các đơn vị vũ trang tập trung và các đội tự vệ, trinh sát diễn ra hết sức nhịp nhàng trong việc nắm tình hình và bảo vệ căn cứ địa: Các tổ chức trinh sát, tự vệ cứu quốc (tiền thân của Công an nhân dân) đảm nhiệm vai trò thám báo, nắm chắc di chuyển của quân Nhật, quân Pháp và bọn tay sai. Thông tin tình báo kịp thời giúp lực lượng Cứu quốc quân và Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân (tiền thân của Quân đội nhân dân) chủ động phương án tác chiến hiệu quả và tổ chức tập kích, đánh trúng các mục tiêu then chốt của địch.
Bên cạnh đó, hai lực lượng đã phối hợp bảo vệ tuyệt đối an toàn các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước: Lực lượng trinh sát, bảo vệ căn cứ đã phối hợp cùng các chiến sĩ Giải phóng quân bảo vệ an toàn tuyệt đối cho Lãnh tụ Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Trường Chinh và các đồng chí trong Trung ương Đảng tại Chiến khu Tân Trào, bảo đảm cho Hội nghị Toàn quốc của Đảng và Đại hội Quốc dân Tân Trào (tháng 8/1945) diễn ra thắng lợi.
Hai là, phối hợp chớp thời cơ, đập tan bộ máy cai trị của địch tại các trung tâm đô thị
Khi thời cơ chín muồi, Ủy ban Khởi nghĩa Toàn quốc ra Lệnh Tổng khởi nghĩa. Tham gia tổng khởi nghĩa trong toàn quốc với lực lượng chính trị quần chúng hùng hậu là cơ bản, còn có các lực lượng tự vệ, tự vệ chiến đấu, các đội Danh dự Việt Minh, Đội trinh sát, Đội trừ gian..., làm nhiệm vụ trấn áp phản cách mạng, tiêu trừ Việt gian phản quốc, trừng trị lưu manh để bảo vệ khu giải phóng và hướng dẫn quần chúng thâm nhập vào các vị trí then chốt, thực hiện nhiệm vụ chiếm lĩnh các cơ quan đầu não của ngụy quyền, cảnh sát, mật thám, các trại giam của địch như Bắc Bộ Phủ, Phủ Khâm sai, Trại Bảo an binh… thu giữ hồ sơ tài liệu trinh sát của địch, bắt giữ các tên trùm tay sai. Lực lượng của công an phối hợp với các lực lượng vũ trang Giải phóng quân, du kích và tự vệ cứu quốc hỗ trợ đắc lực cho việc chiếm lĩnh các công sở, các mục tiêu quân sự, cơ quan đầu não của chính quyền địch.
Chỉ trong vòng 15 ngày nửa cuối tháng Tám năm 1945, nhân dân ta đã nhất tề đứng lên khởi nghĩa và giành được chính quyền trong toàn quốc. Bộ máy thống trị của thực dân phong kiến bị đập tan, hệ thống chính quyền cách mạng được thiết lập và cùng với đó Sở Liêm phóng và Sở Cảnh sát được thành lập ở các tỉnh Bắc Bộ, Sở Trinh sát được thiết lập ở Trung Bộ và các tỉnh Tây Nguyên, Quốc gia vệ cuộc Nam Bộ được thành lập ở các tỉnh Nam Bộ. Đây là những tổ chức đầu tiên của Công an nhân dân Việt Nam có chung nhiệm vụ là đấu tranh trấn áp các thế lực phản cách mạng và tội phạm khác, bảo vệ chính quyền cách mạng, giữ gìn trật tự trị an xã hội; các tổ chức tiền thân của lực lượng Công an nhân dân đã kề vai sát cánh cùng Quân đội nhân dân đấu tranh chống thù trong, giặc ngoài, bảo vệ Đảng, bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ.
Ba là, phối hợp bảo vệ Lễ Tuyên ngôn Độc lập và đập tan âm mưu đảo chính (1945–1946)
Sau khi giành chính quyền, lực lượng Công an và Quân đội đã phối hợp bảo vệ tuyệt đối an toàn Lễ Tuyên ngôn Độc lập (2/9/1945). Công tác bảo vệ an toàn Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chính phủ lâm thời và quần chúng mít tinh được Trung ương giao cho Sở Liêm phóng Bắc Bộ, Cảnh sát Hà Nội, Tự vệ cứu quốc Hoàng Diệu phối hợp cùng đơn vị Giải phóng quân của đồng chí Đàm Quang Trung từ chiến khu về đảm nhiệm. Ngay trong đêm 01/9/1945, các lực lượng bảo vệ đã triển khai tại khu vực Quảng trường Ba Đình và các điểm chốt dọc đường Phan Đình Phùng đến Bắc Bộ Phủ, đồng thời tăng cường công tác nắm tình hình hoạt động của địch để đảm bảo cho buổi lễ được tiến hành đúng như dự kiến. Đồng chí Chu Đình Xương, Giám đốc Sở Liêm phóng Bắc Bộ được giao nhiệm vụ bảo vệ trực tiếp Chủ tịch Hồ Chí Minh trong suốt thời gian tiến hành buổi Lễ. Việc bảo vệ được triển khai bố trí nhiều vòng, từ vòng trong đến vòng ngòai, bảo vệ tiếp cận và bảo vệ từ xa. Các chiến sĩ cảnh sát được trang bị vũ khí đứng thành hàng rào bao quanh chân lễ đài và đi xe đạp trực tiếp hộ tống đoàn xe của Chủ tịch Hồ Chí Minh và thành viên Chính phủ lâm thời đến Quảng trường Ba Đình. Nhờ sự chuẩn bị khoa học, chu đáo, buổi Lễ đã diễn ra tuyệt đối an toàn. Việc tổ chức thành công Lễ Độc lập là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố, trong đó nổi bật là sự phối hợp giữa lực lượng công an và quân đội với tinh thần chủ động chuẩn bị và tổ chức lực lượng bảo đảm an ninh, an toàn tuyệt đối cho Chủ tịch Hồ Chí Minh và các thành viên của Chính phủ, đồng thời bảo đảm an ninh, trật tự ngày lễ, làm thất bại âm mưu, thủ đoạn chống đối, phá hoại của các thế lực thù địch.
Sau khi tổ chức tiền thân của CAND được thống nhất thành Việt Nam Công an vụ (ngày 21/2/1946), lực lượng Công an đã thống nhất hoạt động, triệt phá được nhiều kế hoạch phá hoại của địch, bảo vệ vững chắc chính quyền cách mạng. Chiến công nổi bật của lực lượng CAND thời kỳ này là ngày 12/7/1946, Nha Công an Trung ương đã phá thành công vụ án phản cách mạng ở số 7 Ôn Như Hầu, nay là phố Nguyễn Gia Thiều (Hà Nội); qua công tác trinh sát, lực lượng công an đã nắm chắc âm mưu và nơi ẩn nấp của kẻ thù. Công an phối hợp với Vệ quốc đoàn (Quân đội nhân dân) đồng loạt tấn công vào các trụ sở Quốc Dân đảng, bắt trên 100 tên, bóc gỡ toàn bộ sào huyệt phản động, thu nhiều vũ khí, tài liệu bí mật và máy in tiền giả, đập tan âm mưu đảo chính, lật đổ chính quyền cách mạng của thực dân Pháp và bọn phản động.
3. Sự phối hợp giữa lực lượng Công an nhân dân (các tổ chức tiền thân) và Quân đội nhân dân trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc.
Một là, sự phối hợp giữa hai lực lượng khẳng định và cụ thể hóa nguyên tắc lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng
Lần đầu tiên trong lịch sử cách mạng Việt Nam, hai lực lượng vũ trang nòng cốt cùng đặt dưới sự chỉ đạo thống nhất của Trung ương Đảng và Tổng bộ Việt Minh. Sự phối hợp này chứng minh quy luật: Lực lượng vũ trang chỉ có sức mạnh chiến đấu tối đa và đi đúng hướng khi giữ vững bản chất giai cấp công nhân và phục vụ mục tiêu độc lập dân tộc, chủ nghĩa xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng. Bất luận trong hoàn cảnh nào cũng phải kiên định nguyên tắc Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt đối với lực lượng Quân đội nhân dân và Công an nhân dân. Tuyệt đối không lơ là, mất cảnh giác, hữu khuynh đối với các luận điệu xuyên tạc, phủ nhận, bác bỏ, hạ thấp, đòi tước bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng; không chấp nhận đa đảng, đa nguyên chính trị và nhất là các luận điệu phản động đòi phi chính trị hóa lực lượng vũ trang.
Hai là, sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng quân sự với lực lượng chính trị
Cách mạng Tháng Tám đã sáng tạo ra mô hình kết hợp nhuần nhuyễn, cụ thể: lực lượng Quân đội đóng vai trò nòng cốt trong đấu tranh vũ trang: Răn đe, tiêu diệt sinh lực địch, tạo đà cho quần chúng nổi dậy; lực lượng Công an đóng vai trò nòng cốt trong đấu tranh nghiệp vụ, trấn áp phản động, bảo vệ an ninh nội bộ: Bóc gỡ sào huyệt, triệt phá bọn tay sai, bảo vệ nội bộ; đấu tranh chính trị quần chúng - Lực lượng chính để giành chính quyền. Sự kết hợp này tạo nên sức mạnh kiềng ba chân vững chắc.
Trong những ngày Tháng Tám lịch sử, sự phân công tác chiến giữa lực lượng Công an và Quân đội diễn ra hết sức ăn ý: Lực lượng của Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân và Tự vệ chiến đấu tiến công bao vây các căn cứ quân sự, ngăn chặn sự can thiệp của quân Nhật; lực lượng của Đội Tự vệ cứu quốc, Đội Trinh sát, Đội Trừ gian… hiện diện ở Quảng trường Nhà hát thành phố, ở Bắc Bộ phủ để giữ gìn an ninh trật tự, là chỗ dựa vững chắc cho quần chúng nhất tề vùng lên đập tan xiềng xích nô lệ.
Ba là, sự phối hợp giữa hai lực lượng đặt nền móng cho truyền thống đoàn kết, hiệp đồng tác chiến giữa CAND và QĐND
Đoàn kết là sức mạnh vô địch, là một truyền thống vô cùng quý báu của Đảng và nhân dân ta. Kế thừa và phát huy truyền thống của Đảng, của dân tộc, lực lượng Công an nhân dân ngay từ khi ra đời đã thường xuyên quan tâm, chăm lo xây dựng khối đoàn kết nhất trí trong nội bộ, thống nhất ý chí và hành động, chấp hành kỷ luật, pháp luật nghiêm minh và luôn chú trọng việc phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng, nhất là quân đội nhân dân tạo thành sức mạnh nội lực hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ mà Đảng và nhân dân giao phó. Mối quan hệ khăng khít, kề vai sát cánh của lực lương Công an và Quân đội từ Cách mạng Tháng Tám đã tạo nên truyền thống vẻ vang, trở thành bài học xương máu cho hai lực lượng tiếp tục phối hợp trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và trong công cuộc xây dựng, bảo vệ Tổ quốc ngày nay.
4. Từ sự phối hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa lực lượng Công an và Quân đội trong thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm mang tính chiến lược, có giá trị vận dụng đặc biệt quan trọng vào công cuộc đổi mới, phát triển và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa hiện nay:
Thứ nhất, giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng đối với Công an và Quân đội
Đây vừa là nguyên tắc căn bản trong xây dựng Công an nhân dân và Quân đội nhân dân, vừa là bài học kinh nghiệm sâu sắc cần được tiếp tục vận dụng sáng tạo, phù hợp với điều kiện lịch sử mới. Hiện nay, khi đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, việc thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh cũng đặt ra nhiều yêu cầu mới và cao hơn, để bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ Đảng, Nhà nước, nhân dân và chế độ xã hội chủ nghĩa, đòi hỏi lực lượng Quân đội nhân dân và Công an nhân dân phải tăng cường, củng cố hơn nữa mối quan hệ phối hợp, hiệp đồng trong thực thi nhiệm vụ. Quan tâm chăm lo xây dựng Đảng bộ Công an, Đảng bộ Quân đội, xây dựng hệ thống tổ chức đảng trong Công an nhân dân và Quân đội nhân dân trong sạch, vững mạnh; tăng cường rèn luyện đội ngũ cán bộ, đảng viên thực sự là “hạt nhân”, “nòng cốt” trong xây dựng Công an nhân dân và Quân đội nhân dân vững mạnh toàn diện.
Thứ hai, xây dựng thế trận Quốc phòng toàn dân gắn với thế trận An ninh nhân dân và Thế trận lòng dân vững chắc.
Cơ sở xuất phát của mối quan hệ tốt đẹp giữa Công an nhân dân và Quân đội nhân dân là từ mục tiêu phục vụ nhân dân, từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu, có mối quan hệ máu thịt với nhân dân. Trong Cách mạng Tháng Tám, cả hai lực lượng đều từ nhân dân mà ra, dựa vào sự che chở, giúp đỡ của quần chúng để chiến đấu và giành chính quyền. Hiện nay, Công an và Quân đội cần tiếp tục tham mưu cho cấp ủy, chính quyền địa phương kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế - xã hội với củng cố quốc phòng, an ninh, xây dựng các khu vực phòng thủ vững chắc. Đặc biệt chú trọng xây dựng “Thế trận lòng dân” – coi đây là gốc rễ của sức mạnh bảo vệ Tổ quốc.
Thứ ba, chủ động nắm chắc tình hình, nâng cao hiệu quả phối hợp chia sẻ thông tin và tác chiến, không để bị động, bất ngờ
Nhờ công tác trinh sát nắm tình hình của Công an kết hợp với sức mạnh quân sự của Quân đội, đã đập tan nhiều âm mưu bạo loạn, đảo chính (tiêu biểu như Vụ án số 7 phố Ôn Như Hầu). Hiện nay, trong bối cảnh bùng nổ công nghệ và các thách thức an ninh phi truyền thống, lực lượng công an và quân đội cần thường xuyên phối hợp trao đổi thông tin, nắm chắc tình hình, đánh giá và dự báo sát, đúng các tình huống phức tạp có thể xảy ra, làm cơ sở để chủ động điều chỉnh, bổ sung kế hoạch, phương án tác chiến phòng thủ bảo vệ Tổ quốc, giữ gìn an ninh quốc gia ở từng khu vực và trên phạm vi cả nước.
Để tạo nền tảng bảo vệ vững chắc Tổ quốc “từ sớm, từ xa, từ lúc nước chưa nguy”, hệ thống cơ quan quân sự và cơ quan công an các cấp cần phối hợp tham mưu cho cấp ủy, chính quyền và trực tiếp tổ chức thực hiện mọi công tác quân sự, an ninh, cũng như quản lý nhà nước về quốc phòng, an ninh ở địa phương. Phối hợp phát hiện, xử lý dứt điểm các điểm nóng về an ninh trật tự, tranh chấp khiếu kiện phức tạp, không để lan rộng hay để các thế lực thù địch lợi dụng kích động bạo loạn. Kịp thời phát hiện, tham mưu giải quyết dứt điểm tranh chấp, khiếu kiện phức tạp ngay từ cơ sở, không để các thế lực thù địch lợi dụng kích động bạo loạn. Mặt khác, cần thường xuyên tổ chức các cuộc diễn tập khu vực phòng thủ chung, diễn tập phòng chống khủng bố, bảo vệ an toàn các sự kiện chính trị trọng đại và ứng phó các sự cố thiên tai, dịch bệnh, cứu hộ cứu nạn…
Thứ tư, tập trung xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng “Tinh, gọn, mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”
Xây dựng lực lượng vũ trang tinh, gọn, mạnh, hiện đại là chủ trương lớn, xuyên suốt, thể hiện tầm nhìn, tư duy chiến lược của Đảng, Nhà nước đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đây là đòi hỏi khách quan, bảo đảm cho lực lượng vũ trang đủ sức hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ được giao. Trong Cách mạng tháng Tám, dù lực lượng của công an và quân đội còn sơ khai, nhưng đã có sự phân công trách nhiệm rõ ràng: Quân đội tập trung đánh địch ngoài mặt trận quân sự; Công an tập trung giữ gìn an ninh trật tự, đã tạo nên sức mạnh tổng hợp làm nên thắng lợi vĩ đại.
Hiện nay, để bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia, bảo đảm trật tự, an toàn xã hội, giữ vững ổn định chính trị - xã hội, phục vụ công cuộc xây dựng và phát triển đất nước đòi hỏi lực lượng công an phải thường xuyên tăng cường xây dựng lực lượng vững mạnh toàn diện theo hướng cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại theo Nghị quyết số 12-NQ/TW, ngày 16/3/2022 của Bộ Chính trị về “Đẩy mạnh xây dựng lực lượng CAND thật sự trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới”. Mặt khác, trong điều kiện mới, phương thức tiến hành chiến tranh có nhiều thay đổi; các loại hình tác chiến điện tử, tác chiến không gian mạng, tác chiến thông tin, sử dụng vũ khí công nghệ cao ngày càng phổ biến. Điều đó đòi hỏi Quân đội phải được tổ chức tinh, gọn, mạnh, sức cơ động cao, có trình độ khoa học công nghệ và khả năng làm chủ vũ khí, trang bị hiện đại, theo Nghị quyết số 05-NQ/TW, ngày 17/01/2022 của Bộ Chính trị về tổ chức Quân đội nhân dân Việt Nam giai đoạn 2021-2023 và những năm tiếp theo.
Sự phối hợp giữa Công an và Quân đội trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945 chứng minh tầm nhìn chiến lược của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Từ khi ra đời đến nay, dù ở đâu, với nhiệm vụ khó khăn, gian khổ thế nào, Quân đội nhân dân và Công an nhân dân luôn phát huy truyền thống đoàn kết, gắn bó keo sơn, với tinh thần trách nhiệm cao; cùng toàn Đảng, toàn dân ta làm nên những thắng lợi vĩ đại của dân tộc. Bước vào giai đoạn phát triển mới của đất nước, hai lực lượng tiếp tục phát huy truyền thống đoàn kết, phối hợp chặt chẽ, bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong mọi tình huống.
Thượng tá, TS Tống Thị Nga
Phó Trưởng khoa Lịch sử Đảng và Tư tưởng HCM,
Học viện Chính trị CAND
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bộ Chính trị (2022), Nghị quyết số 12-NQ/TW về đẩy mạnh xây dựng lực lượng Công an nhân dân thật sự trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
2. Chính phủ (2019), Nghị định số 03/2019/NĐ-CP về phối hợp giữa Bộ Quốc phòng và Bộ Công an.
3. Viện Lịch sử Công an (2020), Lịch sử Công an nhân dân Việt Nam (1945 - 2015), NXB CAND.
4. Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam (2020), Lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam (1944 - 2019), NXB QĐND.
5. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, Tập 4, tập 7, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.