Sau hơn 1 thập niên (kể từ chuyến thăm năm 2015), Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sẽ quay trở lại Thủ đô Washington (dự kiến diễn ra từ 23-25.9.2026) đang trở thành một sự kiện ngoại giao thu hút sự chú ý toàn cầu. Trong bối cảnh nền kinh tế thế giới đang đứng trước nhiều biến động, chuyến thăm cấp Nhà nước lần này không chỉ là phép thử cho khả năng quản lý cạnh tranh chiến lược giữa hai siêu cường, mà còn hoạt động như một "van xả áp" hạ nhiệt căng thẳng. Từ bàn đàm phán thuế quan, cuộc giằng co giữa đất hiếm và bán dẫn, cho đến những "lằn ranh đỏ" về an ninh địa chính trị - chuyến thăm đang định hình lại cục diện thương mại và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Nụ cười rạng rỡ của Tổng thống Mỹ trong chuyến thăm Trung Quốc ngày 14.5.2026. Ảnh: AP
1. Thỏa thuận thương mại và gia hạn thỏa thuận hoãn thuế: từ công cụ kinh tế đến vũ khí chính trị
Trong kỷ nguyên toàn cầu hóa, thương mại từng được xem là "chất keo" gắn kết quan hệ Mỹ - Trung. Tuy nhiên, dưới lăng kính an ninh kinh tế hiện đại, thương mại đã bị "vũ khí hóa" (weaponized). Các cuộc đàm phán thương mại tại Washington không nhằm tìm kiếm một thị trường tự do tuyệt đối, mà nhằm tối đa hóa thặng dư quyền lực của mỗi bên.
Đàm phán thương mại và cơ chế hợp tác: Nỗ lực tái thiết lập "Trụ cột Busan"
Gia hạn và củng cố thỏa thuận hòa hoãn (Trụ cột Busan): Trọng tâm của đàm phán là việc gia hạn cơ chế đình chiến thương mại tạm thời (thỏa thuận Busan năm 2025), dự kiến sẽ hết hiệu lực vào tháng 11/2026. Hai bên đàm phán duy trì mức trần thuế quan ổn định (~20%) thay vì tiếp tục trả đũa lẫn nhau.
Tháo gỡ rào cản phi thuế quan (Non-Tariff Barriers - NTBs): Bản chất của cuộc chiến thương mại không chỉ nằm ở hàng rào thuế quan, mà còn ở các rào cản kỹ thuật. Mỹ đang gia tăng áp lực, sử dụng các công cụ ngoại giao ép Bắc Kinh dỡ bỏ các quy định kiểm tra vệ sinh dịch tễ (SPS), rào cản cấp phép kỹ thuật khắt khe mang tính bảo hộ và các yêu cầu chuyển giao công nghệ bắt buộc đối với doanh nghiệp nước ngoài. Mục tiêu cốt lõi là giúp tư bản Mỹ tiếp cận thị trường 1,4 tỷ dân một cách công bằng hơn mà không cần phải ký kết một Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) toàn diện – điều gần như bất khả thi trong bối cảnh chính trị nội bộ Mỹ hiện nay.
Một chỉ báo đặc biệt quan trọng là việc ông Tập mang theo các tập đoàn kinh tế hàng đầu (BYD, Xiaomi, CATL, COFCO...) và có các lịch trình tiếp xúc sâu rộng với giới tinh hoa tư bản Mỹ (như Elon Musk của Tesla, Jensen Huang của Nvidia, Sam Altman của OpenAI...). Việc thúc đẩy cuộc gặp gỡ này gửi đi tín hiệu rõ ràng: Bắc Kinh muốn sử dụng sức nặng của giới tư bản Mỹ – những người đang nắm giữ nguồn vốn và công nghệ khổng lồ, đồng thời có quyền lực vận động hành lang cực mạnh tại Đồi Capitol – làm đối trọng kiềm chế các chính sách cực đoan của cánh hữu chính trị tại Washington.
Định hướng thuế quan: Nghệ thuật quản trị rủi ro vĩ mô
Tạm hoãn các gói thuế mới: Phía Mỹ tạm hoãn công bố gói thuế quan tăng bổ sung (như đề xuất thuế 7,5% chống dư thừa năng lượng) để làm đòn bẩy đàm phán trực tiếp tại thượng đỉnh.
Điều chỉnh thuế có chọn lọc: Hai nước tính đến khả năng nới lỏng hoặc miễn giảm thuế quan ngắn hạn đối với một số nhóm hàng hóa phi chiến lược nhằm giảm áp lực lạm phát nội địa cho cả hai bên. Tuy nhiên, các mức thuế quan và hạn chế xuất khẩu liên quan đến bán dẫn, AI và thiết bị công nghệ cao vẫn được giữ vững do đây là vùng an ninh quốc gia của Mỹ.
Tác động lan tỏa tới thị trường hàng hóa toàn cầu
Cấu trúc thương mại Mỹ - Trung có độ mở và sức lan tỏa cực lớn, bất kỳ sự thay đổi nào cũng tác động trực tiếp đến quan hệ cung - cầu toàn cầu:
Nông nghiệp (đậu tương, ngô, thịt lợn): Đóng vai trò là "chất bôi trơn" chính trị. Các hợp đồng mua sắm nông sản khổng lồ từ Trung Quốc là nhượng bộ dễ dãi nhất, mang lại lợi ích tài chính trực tiếp cho khu vực Vành đai Nông nghiệp (Farm Belt) của Mỹ, qua đó xoa dịu áp lực chính trị nội bộ.
Khoáng sản quan trọng & đất hiếm: Không còn đơn thuần là hàng hóa, đất hiếm đã trở thành "vũ khí răn đe chiến lược". Mọi thỏa thuận liên quan đến hạn ngạch xuất khẩu của mặt hàng này sẽ ngay lập tức làm chao đảo hoặc định hình lại giá cả trên Sàn giao dịch kim loại London (LME).
Năng lượng (Dầu thô, LNG): Việc duy trì các hợp đồng nhập khẩu Khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) từ Mỹ giúp Trung Quốc đa dạng hóa nguồn cung, giảm thiểu rủi ro an ninh năng lượng trong bối cảnh các tuyến đường vận tải qua Trung Đông và Biển Đỏ luôn tiềm ẩn nguy cơ đứt gãy do xung đột địa chính trị.
Chuyến thăm được nhận định không xóa bỏ hoàn toàn sự cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, nhưng đóng vai trò như một "van xả áp" quan trọng, giúp hạn chế rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng và định hình lại dòng chảy thương mại toàn cầu.
2. Chuỗi cung ứng công nghệ và đất hiếm: cuộc đua giành quyền kiểm soát phương thức sản xuất mới
Nếu thương mại hàng hóa truyền thống là phần nổi của tảng băng, thì cuộc chiến giành giật không gian sinh tồn trong chuỗi cung ứng công nghệ cao và đất hiếm chính là phần chìm, mang tính quyết định đối với vị thế bá quyền trong thế kỷ 21.
Đất hiếm & Khoáng sản chiến lược: Đòn bẩy bất đối xứng của Bắc Kinh
Trung Quốc không chỉ sở hữu mỏ quặng, mà quan trọng hơn, họ nắm giữ công nghệ tinh chế và chế biến sâu. Sự thống trị chiếm tới 91% năng lực tinh chế và 94% sản lượng nam châm vĩnh cửu toàn cầu là một lợi thế độc quyền tự nhiên khó có thể bị phá vỡ trong ngắn hạn (IEA, 2026). Bắc Kinh hiểu rõ điều này và coi đây là "tử huyệt" của các nền kinh tế phương Tây, từ ngành công nghiệp xe điện (EV) đến việc sản xuất máy bay chiến đấu thế hệ thứ 5 (F-35).
Dùng đòn bẩy đàm phán: Khái niệm "vũ khí hóa tài nguyên" (weaponization of resources) được áp dụng triệt để. Trung Quốc không cấm xuất khẩu hoàn toàn, nhưng sử dụng cơ chế cấp phép rườm rà, hạn ngạch ngầm để tạo ra sự khan hiếm giả tạo, qua đó gây áp lực buộc Mỹ phải lùi bước trong các lệnh cấm vận công nghệ.
Xây dựng "Hành lang xanh" cấp phép (Green Channel): Một kết quả thực dụng được kỳ vọng từ Thượng đỉnh là việc hai bên đồng ý thiết lập một quy trình xuất khẩu minh bạch hơn. Đổi lại việc không vũ khí hóa đất hiếm, Trung Quốc yêu cầu Mỹ gỡ bỏ các rào cản phân biệt đối xử đối với hàng công nghiệp chế tạo của họ.
Ngành công nghệ Bán dẫn & AI: Lợi thế tuyệt đối và ranh giới an ninh quốc gia của Mỹ
Mỹ đang áp dụng chiến lược "sân nhỏ, hàng rào cao" (small yard, high fence) nhằm bóp nghẹt khả năng Trung Quốc tiếp cận các nút thắt công nghệ lõi.
Giữ vững hàng rào công nghệ cốt lõi: Dưới góc độ an ninh chiến lược, bán dẫn tiên tiến (chip dưới 5nm, máy quang khắc EUV) và năng lực tính toán AI không phải là hàng hóa thương mại, mà là "khí tài quân sự định hình tương lai". Chính quyền Mỹ chắc chắn sẽ không có bất kỳ nhượng bộ nào trong việc dỡ bỏ lệnh cấm xuất khẩu các công nghệ này. Việc để đối thủ tiếp cận AI thế hệ mới đồng nghĩa với việc tự tước bỏ lợi thế răn đe quân sự của nước Mỹ.
Mở đường cho các dòng chip thương mại (Legacy Chips): Tuy nhiên, để duy trì hệ sinh thái R&D (nghiên cứu và phát triển), các tập đoàn bán dẫn Mỹ cần nguồn thu khổng lồ. Do đó, Mỹ sẽ "mở van" cho các loại chip ứng dụng trong dân sự, xe điện, và thiết bị gia dụng nhập khẩu vào Trung Quốc. Đây là sự thỏa hiệp mang tính thực dụng cao: vừa bảo vệ an ninh quốc gia, vừa nuôi dưỡng tư bản trong nước.
Sự can thiệp của giới công nghệ (Big Tech): Quyền lực của các tập đoàn công nghệ siêu quốc gia đang thách thức chính quyền lực nhà nước. Lãnh đạo của Nvidia, Intel, Qualcomm liên tục cảnh báo rằng việc cắt đứt hoàn toàn với thị trường Trung Quốc sẽ thúc đẩy Bắc Kinh tự chủ công nghệ nhanh hơn, và cuối cùng phá hủy chính vị thế độc quyền của Mỹ. Thượng đỉnh 2026 chính là nơi giới tinh hoa chính trị phải điều chỉnh chính sách để hài hòa lợi ích với giới tinh hoa tư bản.
Kịch bản "Trao đổi đòn bẩy"
Trong nghệ thuật đàm phán chiến lược, không có sự lùi bước vô điều kiện, cả hai bên đang thực hiện các nước cờ trao đổi lợi ích cục bộ để bảo vệ lợi ích cốt lõi.
Kết quả khả dĩ nhất của chuyến thăm là ngăn chặn sự leo thang bế tắc. Mặc dù Mỹ không hoàn toàn gỡ bỏ phong tỏa bán dẫn và Trung Quốc không từ bỏ quyền kiểm soát đất hiếm, hai bên hướng tới một cơ chế giảm chấn - thiết lập các quy tắc rõ ràng để bảo đảm chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu không bị đứt gãy đột ngột.
3. An ninh địa chính trị, biển đông và đài loan: "lằn ranh đỏ" và nghệ thuật quản trị khủng hoảng
Nếu các hiệp định thương mại và chuỗi cung ứng công nghệ là "mặt trận kinh tế" có thể “mặc cả” thông qua trao đổi đòn bẩy, thì các điểm nóng địa chính trị lại thuộc về tầng chiến lược tối cao – nơi không gian cho sự nhân nhượng bị thu hẹp đến mức tối đa.
Vấn đề Đài Loan: "Lằn ranh đỏ" tuyệt đối và bài toán kiềm chế chiến lược
Cảnh báo chiến lược từ Bắc Kinh: Đối với hệ thống chính trị Trung Quốc, Đài Loan không đơn thuần là một vùng lãnh thổ tranh chấp, mà là hòn đá tảng của chủ quyền quốc gia và tính chính danh cầm quyền của Đảng Cộng sản Trung Quốc. Mọi động thái làm xói mòn nguyên tắc "Một Trung Quốc" đều bị xem là hành vi xâm phạm lợi ích sinh tử. Chủ tịch Tập Cận Bình bước vào bàn đàm phán với thông điệp không thỏa hiệp: không có bất kỳ không gian nào cho sự mặc cả về chủ quyền lãnh thổ.
Thách thức chính sách của Mỹ và thế tiến thoái lưỡng nan: Chính quyền Washington duy trì chính sách "mơ hồ chiến lược" kết hợp với Đạo luật Quan hệ Đài Loan. Tuy nhiên, thực tế địa chính trị cho thấy Washington đang chịu áp lực lớn từ việc bảo đảm năng lực phòng thủ của Đài Bắc. Việc giải ngân các gói vũ khí giá trị lớn (như gói viện trợ quân sự trị giá 14 tỷ USD) hay sự chậm trễ trong các hợp đồng từ các tập đoàn quốc phòng lớn (như Anduril) phản ánh một mâu thuẫn nội tại: Mỹ muốn dùng Đài Loan làm "cái neo" kìm chân Trung Quốc, nhưng lại sợ hãi kịch bản một cuộc xung đột toàn diện sẽ làm sụp đổ hoàn toàn hệ thống chuỗi cung ứng chất bán dẫn toàn cầu (tâm điểm là nhà máy TSMC).
Tác động dây chuyền tới chuỗi giá trị công nghệ: Do đó, mục tiêu của Thượng đỉnh tháng 9/2026 không phải là giải quyết dứt điểm vấn đề Đài Loan, mà là thiết lập một cơ chế giảm chấn quân sự. Cả hai bên đều hiểu rằng một cuộc khủng hoảng eo biển Đài Loan sẽ đồng nghĩa với sự tự sát kinh tế của cả Mỹ lẫn Trung Quốc. Việc duy trì nguyên trạng chính là điểm cân bằng tối ưu hiện tại.
Vấn đề Biển Đông: Quản lý rủi ro thực địa và nguy cơ va chạm ngoài ý muốn
Nếu Đài Loan là vấn đề có tính chiến lược cao nhất, Biển Đông lại là nơi nguy cơ sự cố ngoài ý muốn có thể xuất hiện nhanh nhất. CSIS (2026) cảnh báo rằng các vấn đề hàng hải châu Á đang trở nên đáng lo ngại hơn, đồng thời cho rằng Washington cần đưa vấn đề hàng hải vào kênh trao đổi với Bắc Kinh. [12]
Tự do hàng hải với yêu sách chủ quyền: Mỹ tiếp tục đẩy mạnh các chiến dịch bảo vệ Tự do Hàng hải (FONOPs) và củng cố liên minh mạng lưới an ninh tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương (như QUAD, AUKUS, thỏa thuận với Philippines).
Nỗ lực kiểm soát rủi ro: Mục tiêu ưu tiên của cộng đồng quốc tế là ép hai bên duy trì và củng cố các kênh liên lạc quân sự cấp cao (Mil-to-Mil dialogue) nhằm tránh va chạm ngoài ý muốn trên không và trên biển giữa lực lượng hải/không quân hai nước.
Áp lực lên ASEAN: Các quốc gia Đông Nam Á theo dõi sát sao để đảm bảo sự cạnh tranh Mỹ - Trung không làm gián đoạn tiến trình đàm phán Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông (COC) hoặc biến khu vực thành chiến trường ủy nhiệm.
Cục diện an ninh toàn cầu, hồ sơ liên đới và quản trị AI quân sự
Mối liên hệ với các điểm nóng Âu - Á (Nga - Ukraine và Trung Đông): Washington luôn tìm cách gây sức ép đòi Bắc Kinh sử dụng ảnh hưởng ngoại giao và kinh tế để kiềm chế Nga trong cuộc xung đột Ukraine, đồng thời kìm hãm các tác nhân bất ổn tại Trung Đông. Ngược lại, Bắc Kinh từ chối đóng vai trò "cấp dưới" trong trật tự an ninh do Mỹ dẫn dắt; thay vào đó, họ định vị mình như một cực lãnh đạo của phong trào "Global South" (Phương Nam toàn cầu), thúc đẩy một cấu trúc an ninh đa cực.
Thỏa thuận quản trị AI và an ninh mạng – Biên giới mới của kiểm soát vũ khí: Một điểm sáng mang tính bước ngoặt trong tư duy an ninh hiện đại tại Thượng đỉnh là việc đưa rủi ro liên quan đến Trí tuệ Nhân tạo (AI) trong lĩnh vực quân sự vào bàn đàm phán chính thức. Đề xuất của phía Mỹ về cơ chế thông báo chung sự cố an toàn AI, kết hợp với việc các chuyên gia an ninh hai nước bàn thảo về việc thiết lập các "nguyên tắc gác cổng" (guardrails) tương tự như các hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân thời Chiến tranh Lạnh, cho thấy một nhận thức chung: công nghệ siêu việt có thể vượt khỏi tầm kiểm soát của con người. Việc kìm hãm sự leo thang của AI quân sự là lợi ích tồn vong của cả hai siêu cường.
4. Ngoại giao biểu tượng, năng lực mềm và tác động tới hệ thống toàn cầu
Sự thành công của một hội nghị thượng đỉnh chiến lược không chỉ đo lường bằng các điều khoản văn bản, mà còn được định hình qua hệ thống ký hiệu ngoại giao, thông điệp truyền thông và phản ứng của thị trường tài chính quốc tế.
Bối cảnh lễ tiết: mức độ đón tiếp & thông điệp chính trị
Nghi thức cấp Nhà nước (State Visit): Việc Mỹ tổ chức đón tiếp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình theo nghi thức ngoại giao cao nhất (bắn đại bác chào mừng, tiệc Quốc yến tại Nhà Trắng) khẳng định vị thế của Trung Quốc như một đối thủ đồng cựu, đồng thời xoa dịu những căng thẳng kéo dài từ các cuộc chiến thương mại và trừng phạt công nghệ.
Các cuộc gặp bên lề mang tính "ngoại giao cá nhân": Ngoài các phiên đàm phán chính thức, các hoạt động như tiệc trà riêng, dạo khuôn viên hay ăn tối hẹp giữa hai nguyên thủ là công cụ để xây dựng lòng tin cá nhân (person-to-person chemistry), giúp giảm bớt không khí đối đầu căng thẳng.
Địa điểm tổ chức có ý nghĩa biểu tượng: Lựa chọn các địa điểm trung lập hoặc mang tính lịch sử (như các trang trại ngoại ô hoặc khu nghỉ dưỡng) nhằm tạo không khí cởi mở hơn so với các phòng họp hành chính gò bó tại Thủ đô Washington.
Ngôn ngữ Ngoại giao: Chuyển dịch từ "Đối đầu" sang "Quản lý cạnh tranh"
Thông điệp "Sàn bê tông" (Floor under relations): Cả Washington và Bắc Kinh đều nỗ lực thiết lập một "mức sàn" cho mối quan hệ - đảm bảo rằng sự cạnh tranh gay gắt về kinh tế và địa chính trị không trượt dài thành một cuộc xung đột quân sự trực tiếp hoặc chiến tranh lạnh mới.
Tái định hình thuật ngữ: Phía Mỹ chuyển dần từ cách gọi "Tách rời kinh tế" (Decoupling) sang "Giảm thiểu rủi ro" (De-risking) và "Cạnh tranh có trách nhiệm". Trong khi, phía Trung Quốc nhấn mạnh tinh thần "Cùng thắng" (Win-Win) và kêu gọi Mỹ tôn trọng các "Lằn ranh đỏ" cốt lõi của Bắc Kinh.
"Ngoại giao doanh nhân" & sức hút từ giới tinh hoa Mỹ
Tiệc tối với các CEO hàng đầu: Các sự kiện bên lề với sự tham gia của các lãnh đạo Big Tech và tập đoàn tài chính Mỹ (Nvidia, Apple, Tesla, BlackRock...) gửi đi tín hiệu mạnh mẽ: Trung Quốc vẫn là thị trường không thể thay thế và Bắc Kinh sẵn sàng rộng mở đón nhận dòng vốn đầu tư nước ngoài.
Sự trở lại của "Ngoại giao nhân dân": Việc thúc đẩy lại các chương trình trao đổi sinh viên, mở rộng số lượng chuyến bay thương mại song phương và các hợp tác bảo tồn (như ngoại giao gấu trúc) được sử dụng làm công cụ mềm để cải thiện hình ảnh của Trung Quốc trong mắt công chúng Mỹ.
Tác động lan tỏa tới cấu trúc kinh tế - tài chính toàn cầu
5. Dự báo 2026 - 2027: “Van xả áp” hay chỉ là khoảng ngừng trước vòng căng thẳng mới?
Các xác suất đánh giá dưới đây là ước lượng phân tích của nhóm tác giả, dựa trên thông tin có thể kiểm chứng đến ngày 21/9/2026. Đây không phải xác suất do IMF, WTO, Reuters hay CSIS công bố.
Kịch bản A – Cạnh tranh có quản lý: xác suất tham khảo: 55-65%
Điều kiện chính: Gia hạn thỏa thuận đình chiến thương mại thêm ít nhất 6-12 tháng; không có gói thuế quan mới diện rộng (trên 50 tỷ USD hàng hóa) trong 12 tháng sau thượng đỉnh; duy trì kênh liên lạc quân sự cấp cao; không có sự cố nghiêm trọng ở eo biển Đài Loan hoặc Biển Đông làm gián đoạn liên lạc; không có biện pháp trả đũa lớn về đất hiếm, khoáng sản chiến lược hoặc công nghệ trong vòng 6-12 tháng.
Hệ quả dự kiến: (1) Quan hệ Mỹ-Trung bước vào trạng thái “ba không”: không hòa giải, không tách rời hoàn toàn, không chiến tranh thương mại toàn diện; (2) thuế quan duy trì ở mức cao hơn đáng kể so với trước cuộc chiến thương mại, nhưng ổn định và dễ dự báo hơn; doanh nghiệp đa quốc gia tiếp tục đa dạng hóa chuỗi cung ứng, nhưng không đẩy nhanh tốc độ “tháo chạy” khỏi Trung Quốc; (3) ASEAN và các quốc gia trung gian giữ được không gian cân bằng quan hệ, không bị ép chọn phe rõ rệt.
Dấu hiệu theo dõi: Thông cáo chung sau thượng đỉnh và thời hạn gia hạn đình chiến; lịch họp định kỳ của các cơ chế đối thoại thương mại, tài chính, an ninh; phát biểu của Bộ Ngoại giao, Lầu Năm Góc và các cơ quan liên quan về Đài Loan, Biển Đông.
Đây là kịch bản phù hợp nhất với đánh giá hiện tại của Reuters và CSIS rằng trọng tâm thực tế của thượng đỉnh là duy trì ổn định hơn là đạt một bước đột phá lịch sử. [2][6].
Kịch bản B – Ổn định có cải thiện hạn chế: xác suất tham khảo: 20-30%
Điều kiện chính: (1) Có thêm cam kết mua hàng cụ thể từ phía Trung Quốc (nông sản, năng lượng, một số hàng hóa công nghiệp) với giá trị và thời hạn rõ rang; (2) Trung Quốc cải thiện tính minh bạch và khả năng dự báo của xuất khẩu đất hiếm, khoáng sản chiến lược (ví dụ: công bố quy trình cấp phép, hạn ngạch rõ hơn); (3) Hai bên đạt được ít nhất một khung nguyên tắc hoặc thỏa thuận cấp thấp về AI dân sự (thông báo sự cố, chia sẻ thông tin rủi ro, nguyên tắc sử dụng AI trong một số lĩnh vực phi quân sự). Một số nới lỏng hạn chế công nghệ thương mại (chip dân dụng, thiết bị không thuộc danh mục an ninh quốc gia cốt lõi).
Hệ quả dự kiến: Thị trường tài chính toàn cầu giảm phần bù rủi ro địa chính trị trong ngắn và trung hạn; doanh nghiệp có cơ sở để tăng đầu tư dài hạn, giảm tồn kho phòng ngừa, làm chậm tốc độ dịch chuyển chuỗi cung ứng; ASEAN có thêm không gian để cân bằng quan hệ, tranh thủ vốn và công nghệ từ cả hai phía. Tuy nhiên, các vấn đề cốt lõi (Đài Loan, AI quân sự, kiểm soát công nghệ lõi, đất hiếm chiến lược) vẫn không biến mất, chỉ được “quản lý tốt hơn”.
Dấu hiệu theo dõi: Hợp đồng mua nông sản, LNG, dầu thô được công bố trong vòng 1–3 tháng sau thượng đỉnh; văn bản hướng dẫn xuất khẩu đất hiếm hoặc thông báo về cải cách quy trình cấp phép; tuyên bố chung hoặc văn bản riêng về AI, an toàn AI, hoặc cơ chế thông báo sự cố.
Kịch bản C – Tái leo thang: xác suất tham khảo: 10-20%
Điều kiện chính: (1) Một trong hai bên áp thuế quan mới diện rộng hoặc mở rộng đáng kể danh sách hạn chế xuất khẩu; (2) Trung Quốc siết chặt đột ngột xuất khẩu đất hiếm, gallium, germanium hoặc các khoáng sản chiến lược khác như một biện pháp trả đũa; (3) Xảy ra sự cố quân sự nghiêm trọng ở eo biển Đài Loan hoặc Biển Đông (va chạm trên không/trên biển, chặn tàu, hành động cưỡng ép quy mô lớn) làm gián đoạn liên lạc cấp cao; (4) Kênh liên lạc quân sự bị đình chỉ hoặc cắt giảm mạnh; ngôn ngữ ngoại giao chuyển sang đối đầu công khai.
Hệ quả dự kiến: Chuỗi cung ứng toàn cầu phân mảnh nhanh hơn, chi phí sản xuất và logistics tang; áp lực lạm phát và suy giảm đầu tư tại nhiều nền kinh tế, đặc biệt là những nước phụ thuộc vào thương mại Mỹ-Trung; các doanh nghiệp đa quốc gia đẩy nhanh kế hoạch “giảm rủi ro” (de-risking), dịch chuyển sản xuất sang nhiều địa điểm hơn; áp lực chính trị nội bộ ở cả Mỹ và Trung Quốc gia tăng, tạo vòng xoáy leo thang tiếp theo.
Dấu hiệu theo dõi: Thông báo thuế quan mới hoặc mở rộng Entity List, danh sách đen thương mại; quy định mới về hạn chế xuất khẩu đất hiếm, khoáng sản chiến lược; sự cố trên biển/trên không được xác nhận bởi các nguồn độc lập; tuyên bố cắt giảm liên lạc quân sự.
Kịch bản này phù hợp với cảnh báo rộng hơn của WTO về chi phí của phân mảnh thương mại. [14]
Chỉ số theo dõi chính: để cập nhật dự báo, cần theo dõi định kỳ: (1) Hiệu lực của thỏa thuận đình chiến và thuế quan mới; (2) Thay đổi quy chế xuất khẩu đất hiếm, khoáng sản chiến lược; (3) Tuyên bố/thỏa thuận về AI và kiểm soát công nghệ; (4) Sự cố ở Đài Loan/Biển Đông và trạng thái liên lạc quân sự. Mỗi khi có thay đổi lớn ở các chỉ số này, xác suất của ba kịch bản có thể được điều chỉnh.
5. KẾT LUẬN: "VAN XẢ ÁP" VÀ TƯƠNG LAI CỦA TRẬT TỰ THẾ GIỚI 2026–2027
Chuyến thăm Washington tháng 9/2026 của Chủ tịch Tập Cận Bình là một cột mốc mang tính bước ngoặt, đánh dấu sự trưởng thành trong nhận thức quản trị rủi ro của hai siêu cường hàng đầu thế giới. Bài học rút ra từ lịch sử chiến tranh lạnh cho thấy sự đối đầu toàn diện không có người thắng cuộc; trong kỷ nguyên phụ thuộc lẫn nhau phức tạp (complex interdependence), sự đứt gãy cấu trúc giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ kéo theo sự sụp đổ của toàn bộ hệ thống kinh tế toàn cầu.
Như các mô hình dự báo và cảnh báo từ IMF và WTO đã chỉ ra, cái giá của sự phân mảnh cực đoan là sự sụt giảm nghiêm trọng của GDP toàn cầu. Do đó, thượng đỉnh này không ra đời để giải quyết tận gốc mâu thuẫn ý thức hệ hay tham vọng bá quyền, mà đóng vai trò kinh điển của một "van xả áp" chiến lược: (1) Về mặt kinh tế: Nó vá lại những lỗ hổng của chuỗi cung ứng, duy trì dòng chảy thương mại nông sản, năng lượng và thiết lập các cơ chế kiểm soát thương mại linh hoạt (như Board of Trade). (2) Về mặt công nghệ: Nó vạch rõ ranh giới giữa việc "bảo vệ an ninh quốc gia tuyệt đối" (đối với chip AI tiên tiến và công nghệ lõi) và việc "duy trì không gian thương mại dân sự" (đối với chip thương mại và đất hiếm được kiểm soát qua hành lang xanh). (3) Về mặt an ninh: Nó thiết lập các "lan can an toàn" từ eo biển Đài Loan đến cơ chế quản trị rủi ro AI quân sự, ngăn chặn nguy cơ chiến tranh nóng ngoài ý muốn. Thành công lớn nhất của Thượng đỉnh lần này không phải là giải quyết dứt điểm mọi bất đồng, mà là định hình được một cơ chế hạ nhiệt rủi ro, mang lại sự an tâm cần thiết cho hòa bình và phát triển toàn cầu.
Nguyễn Đình Thiện
Nguyễn Thị Hoài Thu
Phạm Thị Bích Ngọc
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Reuters, 17/9/2026. “What will Trump and Xi discuss in Washington next week?” https://www.reuters.com/world/china/what-will-trump-xi-discuss-washington-next-week-2026-09-17/
[2] Reuters, 21/9/2026. “Xi rolls into Trump summit with China's trade engine roaring” https://www.reuters.com/world/china/xi-rolls-into-trump-summit-with-chinas-trade-engine-roaring-2026-09-21/
[3] International Energy Agency, 8/4/2026. Rare Earth Elements: Pathways to Secure and Diversified Supply Chains https://www.iea.org/reports/rare-earth-elements
[4] Reuters, 20/9/2026. “Bessent proposes US-China AI safety notifications” https://www.reuters.com/business/finance/us-treasurys-bessent-chinas-he-launch-talks-ai-trade-critical-minerals-2026-09-20/
[5] Reuters, 18/9/2026. “Trump plans to greet Xi at airport on arrival”
https://www.reuters.com/world/china/trump-plans-greet-xi-arrival-washington-area-officials-say-2026-09-18/
[6] Scott Kennedy, CSIS, 18/9/2026. “The U.S.-China Summit: Too Big and Too Small to Fail.” https://www.csis.org/analysis/us-china-summit-too-big-and-too-small-fail
[7] Reuters, 21/9/2026. “How Trump and Xi went from tariff war to trade truce.” https://www.reuters.com/business/aerospace-defense/how-trump-xi-went-tariff-war-trade-truce-2026-09-21/
[8] International Energy Agency. Rare Earth Elements – Executive Summary. https://www.iea.org/reports/rare-earth-elements/executive-summary
[9] Reuters, 17/9/2026. “US, China security experts propose nuclear-style safeguards for AI risks.” https://www.reuters.com/world/china/us-china-security-experts-propose-nuclear-style-safeguards-ai-risks-2026-09-17/
[10] Reuters, 17/9/2026. “US allies fret over how Trump might play his Taiwan hand with Xi.” https://www.reuters.com/world/china/us-allies-fret-over-how-trump-might-play-his-taiwan-hand-with-xi-2026-09-17/
[11] Reuters, 19/9/2026. “Defence firm Anduril says US delay on Taiwan arms sales affecting its business.” https://www.reuters.com/world/china/defence-firm-anduril-says-us-delay-taiwan-arms-sales-affecting-its-business-2026-09-19/
[12] Harrison Prétat, CSIS, 15/9/2026. “Expect A More Dangerous Asia If Maritime Issues Don’t Make the Trump-Xi Agenda.” https://www.csis.org/analysis/expect-more-dangerous-asia-if-maritime-issues-dont-make-trump-xi-agenda
[13] International Monetary Fund, 18/2/2026. “IMF Executive Board Concludes 2025 Article IV Consultation with China.” https://www.imf.org/en/publications/cr/issues/2026/02/17/peoples-republic-of-china-2025-article-iv-consultation-press-release-staff-report-and-574028
[14] World Trade Organization, 15/9/2026. “World Trade Report 2026 – Executive Summary”. https://www.wto.org/english/res_e/publications_e/world-trade-report-2026_execsum_e.htm