1. Cú sốc chiến lược tại Phòng Bầu Dục
Washington, ngày 28/2/2025, cuộc gặp giữa Tổng thống Ukraine Zelensky và Tổng thống Hoa Kỳ D.Trump tại Phòng Bầu Dục được trông đợi như khoảnh khắc xoay chuyển một cục diện đang dần rơi vào bế tắc. Với Kiev, đây từng là cơ hội để nghe một lời tái khẳng định về an ninh, một chiến lược mới cho khai thác - tái thiết tài nguyên, hoặc chí ít là lời hứa duy trì dòng viện trợ vốn đã trở thành mạch máu của quốc gia trong hơn ba năm chiến tranh liên tục. Thế nhưng, hy vọng bao nhiêu lại chuyển thành thất vọng bấy nhiêu chỉ sau vài chục phút ngắn ngủi tại Nhà Trắng. Cuộc gặp kết thúc trong bầu không khí hiếm thấy trong quan hệ đồng minh với các tuyên bố đầy tính đe dọa từ Washington về việc rút hỗ trợ, bản dự thảo thỏa thuận khoáng sản bị hủy và buổi họp báo chung - vốn được chuẩn bị từ trước - bị âm thầm đưa ra khỏi chương trình làm việc. Ngay sau đó, Nhà Trắng ra thông báo chính thức: Tất cả viện trợ quân sự mới cho Kiev bị ngừng ngay lập tức.
Đối với Ukraine, đây không chỉ là một quyết định chính trị thuần túy - nó là cú sốc chiến lược tương đương một đòn đánh vào tuyến hậu cần, làm lung lay toàn bộ cấu trúc an ninh và khả năng duy trì chiến đấu. Và sâu xa hơn, nó như một lời ngầm nhắc lạnh lùng rằng, sức mạnh của Ukraine, dù kiên cường đến đâu, vẫn phải dựa vào “ghế tựa ngoại sinh” - một chiếc ghế không bao giờ thực sự thuộc về mình và có thể lung lay, sụp gãy bất cứ lúc nào.
2. Sức mạnh của Ukraine: Nội sinh - và chiếc trụ ngoại sinh đầy rủi ro
Trước sức mạnh quân sự khủng khiếp của Nga, nhiều người trong giới bình luận quốc tế tin rằng, Ukraine chỉ có thể tồn tại được trong một thời gian ngắn. Tuy nhiên, gần 4 năm trôi qua đã chứng minh điều ngược lại. Để có được sự kháng cự phi thường đó phải kể đến cả 2 yếu tố nội sinh và ngoại sinh.
Nội sinh - ý chí tồn tại của một dân tộc bị thử thách đến giới hạn: Gần bốn năm chiến tranh đã nhào nặn Ukraine thành một xã hội có sức chịu đựng hiếm có. Điều mà nhiều quốc gia không thể duy trì sau vài tháng xung đột, Ukraine đã giữ vững hơn nghìn ngày: “hệ miễn dịch xã hội” - sự kết hợp của tinh thần dân tộc, sự kiên gan của quân đội, và khả năng vận hành bộ máy nhà nước trong điều kiện thiếu thốn. Dân chúng Ukraine - từ những người lính tại Bakhmut hay Avdiivka, đến những công dân trong các thành phố thường xuyên bị không kích - đã hình thành một nhận thức chung: Cuộc chiến không chỉ là chuyện lãnh thổ, mà là cuộc chiến giành quyền tồn tại cho cả một dân tộc. Chính ý chí này đã nhiều lần khiến Nga phải điều chỉnh chiến lược khi các chiến dịch “đánh nhanh thắng nhanh” không phát huy hiệu quả.
Bên cạnh đó, Ukraine cũng tích lũy kinh nghiệm chiến trường, cải thiện khả năng chỉ huy - kiểm soát, và nắm bắt các chiến thuật tác chiến đặc thù của Nga. Những yếu tố nội sinh này tạo ra phần xương sống của cuộc kháng chiến - một phần mà ngay cả khi viện trợ bị gián đoạn vẫn có thể duy trì trong thời gian nhất định.
Ngoại sinh - huyết mạch quyết định sự tồn vong: Với Ukraine, sự kiên cường nội tại không thể thay thế được vai trò then chốt của viện trợ. Từ 2022 đến nay, hàng chục tỷ, thậm chí hàng trăm tỷ USD viện trợ quân sự - từ hệ thống phòng không Patriot, pháo phản lực HIMARS, xe bọc thép Bradley, cho đến dữ liệu tình báo và hỗ trợ hậu cần - đã giúp Ukraine giữ được thế phòng thủ và ngăn sụp đổ hệ thống nhà nước. Viện trợ quốc tế chính bao gồm: Vũ khí, khí tài để chiến đấu; Tài chính để duy trì ngân sách công và trả lương; Hậu thuẫn chính trị để làm suy yếu vị thế quốc tế của Nga; Phòng tuyến ngoại giao, thông qua các gói trừng phạt.
Như vậy, nếu nội sinh là ý chí, thì ngoại sinh là công cụ. Thiếu đi một trong hai trụ đỡ này, Ukraine khó có thể đứng vững.
3. Bước ngoặt 2025 – Hiệu ứng Domino khiến các trụ đỡ của Ukraine đồng thời lung lay
Mỹ - cú đánh mạnh từ Washington: Quyết định của Mỹ tạm dừng viện trợ và chia sẻ tình báo sau cuộc gặp ngày 28/2/2025 không chỉ là tín hiệu chính trị mà là sự thay đổi căn bản trong cấu trúc hỗ trợ phương Tây dành cho Kiev. Hệ quả trước mắt: (1) Các kế hoạch tiếp tế đạn dược cho pháo binh và phòng không bị gián đoạn; (2) Hệ thống bảo trì vũ khí công nghệ cao gặp khó khăn vì thiếu thiết bị và kỹ thuật viên; (3) Các quốc gia khác - vốn dựa vào Mỹ trong chuỗi hỗ trợ - trở nên thận trọng, chậm lại trong việc giải ngân. Nói cách khác, Mỹ rút một “quân domino” quan trọng khỏi hàng, khiến những quân khác lung lay theo.
EU - gói tài trợ lớn nhưng không chắc chắn: Cuối năm 2025, EU công bố kế hoạch sử dụng hàng chục tỷ euro tài sản Nga bị đóng băng để tạo khoản “reparations loan” nhằm vực dậy tài chính Ukraine. Nhưng Bỉ - quốc gia giữ phần lớn tài sản - lại cảnh báo rủi ro pháp lý lớn. Điều này khiến gói tài trợ, dù lớn về con số, không mang tính chắc chắn. Trong khi đó, nhu cầu tài chính của Ukraine giai đoạn 2026-2027 ước tính trên 130 tỷ euro, vượt xa khả năng giải ngân nhanh của EU.
IMF - hỗ trợ quan trọng nhưng chưa đủ: Cuối tháng 11/2025, IMF và chính quyền Ukraine thông báo đã đạt thỏa thuận ở cấp chuyên viên (staff-level agreement) cho một chương trình EFF kéo dài 48 tháng, trị giá khoảng 8,1 - 8,2 tỷ USD; tuy nhiên thỏa thuận này cần được ban điều hành IMF phê duyệt và phải có các bảo đảm bổ sung từ nhà tài trợ để giải ngân. Điều này là bước tiến quan trọng về mặt tài chính nhưng nó được ví chỉ như “miếng vá” trong tổng nhu cầu lên tới 150-160 tỷ USD cho giai đoạn 2026-2029.
Như vậy, bước sang năm 2025, Ukraine trong tình trạng: (1) Thiếu vũ khí nghiêm trọng; (2) Tài chính mong manh; (3) Chiến trường chịu áp lực lớn; (4) Ngoại giao thiếu chắc chắn.
4. Kịch bản hòa đàm: Ukraine thắng, hòa - hay buộc phải nhượng bộ?
Khi ba trụ ngoại sinh lung lay, chiến trường lập tức phản ứng. Những tín hiệu từ Washington, Brussels và IMF xuất hiện đúng lúc Nga gia tăng áp lực quân sự dọc trục Đông - Nam. (1) Tại Donetsk, các mũi xung kích cơ giới liên tục đánh vào Pokrovsk theo nhịp dồn đều đặn, buộc Ukraine phải trải mỏng lực lượng trong bối cảnh đạn pháo khan hiếm. (2) Cùng thời điểm, Nga mở rộng diện tấn công thay vì tập trung vào một mũi đột phá, nhằm bào mòn năng lực phòng ngự và kéo giãn đạn dược của Ukraine. (3) Ở miền Nam, các đợt đánh vào lưới điện và hệ thống sưởi khiến hàng chục nghìn người mất điện đúng lúc lạnh kéo tới sớm – phơi bày chiến lược gây sức ép đồng thời vào quân đội lẫn dân sự. (Al Jazeera 2025; Reuters 2025.)
Trong bối cảnh ấy, bàn cờ chiến lược của Ukraine bắt đầu dịch chuyển. Khi các trụ đỡ ngoại sinh chao đảo và tiền tuyến chịu sức ép đồng thời, hòa đàm - vốn xa vời trong những năm đầu chiến tranh - quay lại như một biến số khó lường. Ba kịch bản dưới đây phác họa những con đường mà Ukraine có thể phải đối mặt trong năm 2026.
Bản đồ chiến sự Nga - Ukraine tại Konstantinovka ngày 7/12. Moscow tiếp tục mở rộng tại những khu vực màu đỏ. Những vạch vàng thể hiện tuyến công trình phòng thủ vững chắc của lực lượng Kiev (Ảnh: Readovka).
Kịch bản A: Nhượng bộ lớn - khi viện trợ sụp đổ, Ukraine tham gia đàm phán trên thế yếu
Nếu Mỹ không khôi phục gói hỗ trợ và EU không giải ngân được nguồn tài chính trọng yếu, Ukraine nhiều khả năng rơi vào thế buộc phải nhượng bộ. Khi đó, nước này có thể phải: (1) Chấp nhận nhượng bộ những khu vực lãnh thổ có ý nghĩa chiến lược, nhằm đổi lấy việc ngừng xung đột; (2) Ký kết một thỏa thuận an ninh ở mức độ hạn chế với Mỹ và các đối tác phương Tây, thiếu tính ràng buộc dài hạn; (3) Chấp nhận các giới hạn trong khả năng tái vũ trang, khiến năng lực phòng thủ trong tương lai bị ảnh hưởng.
Trong kịch bản này, Nga đạt được lợi thế đáng kể: Các vùng lãnh thổ họ kiểm soát được hợp thức hóa trên thực tế, trong khi cường độ và sự thống nhất của các biện pháp trừng phạt từ phương Tây có thể giảm dần. Theo đó, Ukraine có thể mất: (1) Lãnh thổ chiến lược (dự kiến khoảng trên 20% lãnh thổ), kéo theo tài nguyên thiên nhiên, nguồn thu thuế và các giá trị kinh tế dài hạn; (2) Không gian an ninh, khi các điều khoản hạn chế tái vũ trang khiến Kiev khó khôi phục quân lực; (3) Mất ổn định chính trị nội bộ, do mất niềm tin, sự chia rẽ và nguy cơ khủng hoảng chính phủ; (4) Cơ hội tái thiết bền vững, nếu viện trợ quốc tế trở nên dè dặt hoặc gắn chặt với điều kiện chính trị khó khăn. Tổng thể, hòa đàm trong thế yếu có thể khiến Ukraine rơi vào vị thế bị động lâu dài trong cấu trúc an ninh châu Âu. Trái ngược với Ukraine, Nga có thể được: (1) Hợp pháp hóa các vùng lãnh thổ đã chiếm, củng cố tầm ảnh hưởng địa-chính trị; (2) Giảm áp lực trừng phạt, mở đường cho phục hồi kinh tế; (3) Khẳng định vị thế cường quốc khu vực, với lợi thế chiến lược tại Đông Âu.
Kịch bản B: Thỏa thuận có điều kiện - nhượng bộ hạn chế
Nếu viện trợ quốc tế vẫn duy trì ở mức trung bình, Ukraine có thể hướng đến một thỏa thuận hòa đàm tương đối cân bằng hơn. Kịch bản này có thể bao gồm: (1) Một số điều chỉnh lãnh thổ mang tính chiến thuật, chấp nhận thiệt thòi tạm thời để đổi lấy lợi ích chiến lược dài hạn; (2) Thiết lập cơ chế giám sát quốc tế, nhằm bảo đảm việc thực thi thỏa thuận; (3) Nhận được gói hỗ trợ tái thiết và phục hồi hậu chiến, tạo nền tảng cho ổn định kinh tế - xã hội; (4) Đạt được một cam kết an ninh tạm thời, dù chưa mang tính ràng buộc tuyệt đối.
Đây là kịch bản “vừa đánh vừa đàm” - tuy không tối ưu, nhưng cho phép Ukraine duy trì chủ quyền, tránh những nhượng bộ lớn và hạn chế tổn thất tiếp tục kéo dài.
Kịch bản C: Ukraine nắm thế chủ động - nếu phương Tây đoàn kết trở lại
Kịch bản tích cực nhất đối với Ukraine chỉ xuất hiện khi các quốc gia phương Tây khôi phục sự thống nhất trong chính sách ủng hộ đối với Ukraine. Khi đó: (1) Mỹ nối lại và duy trì viện trợ toàn diện, đặc biệt về quốc phòng; (2) EU giải ngân đầy đủ các gói tài chính quy mô lớn cho ổn định kinh tế và hỗ trợ chiến lược; (3) NATO tiếp tục hậu thuẫn ở mức cao, bảo đảm năng lực tự vệ của Ukraine. Nhờ đó, Ukraine có thể bước vào hòa đàm với vị thế mạnh hơn, hạn chế tối đa mức độ nhượng bộ và có khả năng bảo toàn phần lớn lãnh thổ, đồng thời đàm phán được các cam kết an ninh mang tính dài hạn và đáng tin cậy.
5. Khuyến nghị chiến lược: Xây dựng hệ thống tự chủ
“Dừng lại” không đồng nghĩa với đầu hàng hay từ bỏ mục tiêu chủ quyền dài hạn. Điều nó nhấn mạnh là: đừng đưa ra bất kỳ nhượng bộ nào nếu chưa có cơ chế bảo đảm quốc tế ràng buộc. Bốn nguyên tắc chiến lược mà phương Tây dự kiến dành cho Kiev có thể là:
Một là, không nhượng bộ lãnh thổ nếu thiếu các điều kiện sau: Giám sát quốc tế; Lực lượng gìn giữ hòa bình đa quốc gia; Cơ chế trừng phạt rõ ràng nếu vi phạm thỏa thuận.
Hai là, giảm phụ thuộc vào Mỹ - đa dạng hóa đối tác: Ukraine cần chủ động mở rộng hợp tác với: Anh, Ba Lan, các nước Đông Âu Nhật Bản, Hàn Quốc... (những nước ủng hộ nhiệt thành cho Kiev) và các định chế tài chính quốc tế. Đây là cách tạo “đa trụ đỡ” thay vì đặt toàn bộ gánh nặng lên một trụ đơn nhất.
Ba là, đẩy nhanh tự chủ quốc phòng, bao gồm: Sản xuất đạn dược quy mô lớn; Năng lực sửa chữa trang thiết bị; Phát triển UAV, tên lửa tầm trung; Tự chủ quốc phòng là lớp bảo hiểm dài hạn quan trọng nhất.
Bốn là, minh bạch với công chúng, củng cố đồng thuận xã hội: Chiến tranh càng kéo dài, rủi ro chia rẽ càng lớn. Một xã hội ổn định sẽ là nguồn lực mạnh hơn bất kỳ loại vũ khí nào. Giữ cửa đàm phán, nhưng không bị ép vào thế chấp nhận điều kiện áp đặt. Kiev cần duy trì chiến lược theo 2 hướng: Tiếp tục giữ kênh đàm phán; đồng thời gia tăng sức ép ngoại giao và củng cố năng lực phòng thủ. Chỉ như vậy, Ukraine mới tránh bị kéo vào vị thế đàm phán cực đoan bất lợi.
Kết luận: Ukraine đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử, nơi ranh giới giữa chiến tranh và hòa bình, giữa hy vọng và bất định trở nên mong manh hơn bao giờ hết. Nguồn lực nội sinh đã chứng minh sức mạnh bền bỉ của quốc gia này, nhưng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của các nguồn lực bên ngoài, khi những biến động chính trị tại các nước đối tác có thể tác động trực tiếp đến vận mệnh Kiev. Thực tế cho thấy không có đồng minh nào cam kết hỗ trợ vĩnh viễn. Trong bối cảnh đó, Ukraine chỉ có một mục tiêu duy nhất cần bảo vệ - chính đất nước mình - và mọi quyết định hiện tại phải xoay quanh ưu tiên cao nhất này.
Nguyễn Đình Thiện - Phạm Thị Bích Ngọc - Nguyễn Đức Thành
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Reuters, 06/12/2025, EU's von der Leyen, Germany's Merz say they held 'constructive' talks with Belgian PM De Wever on Russian frozen assets https://www.reuters.com/business/eus-von-der-leyen-germanys-merz-say-they-held-constructive-talks-with-belgian-pm-2025-12-05/?utm_source=chatgpt.com
2. The Guardian, 03/12/2025, European Commission plans ‘reparations loan’ to Ukraine using frozen Russian assets, https://www.theguardian.com/world/2025/dec/03/european-commission-reparations-loan-ukraine-frozen-russian-assets?utm_source=chatgpt.com
3. Economictimes, 27/11/2025, IMF, Ukraine reach staff-level agreement on $8.2 billion, four-year program. https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/imf-ukraine-reach-staff-level-agreement-on-8-2-billion-four-year-program/articleshow/125602853.cms?utm_source=chatgpt.com&from=mdr
4. Rodrigo Campos and Nilutpal Timsina, 26/11/2025, IMF, Ukraine reach staff-level agreement on $8.2 billion, four-year program, https://www.reuters.com/business/imf-ukraine-reach-staff-level-agreement-82-billion-four-year-programme-2025-11-26/?utm_source=chatgpt.com
6. Julia Payne, Lili Bayer and Andrew Gray, 04/12/2025, EU proposes using frozen Russian assets or borrowing to give Ukraine 90 bln euros, https://www.reuters.com/business/european-commission-move-ahead-with-proposal-use-russias-frozen-assets-ukraine-2025-12-02/?utm_source=chatgpt.com
7. Erin Banco, Max Hunder and Olena Harmash , 05/3/2025, Trump says Ukraine willing to negotiate, Russia 'ready for peace' https://www.reuters.com/world/europe/trump-halts-all-us-military-aid-ukraine-white-house-official-says-2025-03-04/?utm_source=chatgpt.com