Mỗi năm, vào đầu tháng 6, khi Singapore khoác lên mình bầu không khí nóng ẩm đặc trưng của mùa hè nhiệt đới, khách sạn Shangri-La nằm ven đường Orchard lại trở thành tâm điểm của cả thế giới. Không phải vì những bữa tiệc xa hoa hay những sự kiện văn hóa rực rỡ, mà vì một diễn đàn mà từng lời phát biểu, từng cái bắt tay, từng ánh mắt trao đổi đều có thể làm thay đổi cục diện an ninh của cả một khu vực: Đối thoại Shangri-La.
Trang Thông tin điện tử Học viện Chính trị Công an nhân dân trân trọng giới thiệu cùng độc giả loạt bài viết về diễn đàn này.
KỲ 1: “SÓNG NGẦM DỮ DỘI” TỪ DIỄN ĐÀN ĐỐI THOẠI SHANGRI-LA
Được mệnh danh là “Hội nghị Davos của giới quốc phòng”, đây là nơi những cái đầu lạnh - các Bộ trưởng Quốc phòng, Tướng lĩnh quân đội hàng đầu, chiến lược gia và học giả từ hơn 40 quốc gia cùng ngồi lại để luận bàn về những thách thức an ninh sống còn của thời đại. Nhưng ẩn sau những bài diễn văn và những cuộc tranh luận công khai nảy lửa, Shangri-La còn đóng vai trò như một “chiếc phanh an toàn thầm lặng” mà thế giới đang rất cần trong bối cảnh địa chính trị đầy bất ổn hiện nay.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trả lời phỏng vấn của phóng viên Reuters bên lề Đối thoại Shangri-La lần thứ 23. Ảnh: Thống nhất – TTXVN
1. Bản chất, cơ chế hoạt động và ý nghĩa địa chính trị cốt lõi của Đối thoại Shangri-La
Đối thoại Shangri-La được tổ chức bởi Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (International Institute for Strategic Studies – IISS) có trụ sở tại Vương quốc Anh, phối hợp cùng Chính phủ Singapore. Kể từ kỳ đầu tiên vào năm 2002, hội nghị duy trì lịch họp thường niên tại khách sạn Shangri-La (Singapore) vào cuối tháng 5 hoặc đầu tháng 6 hằng năm, thời điểm mà mọi diễn biến địa chính trị trong nửa đầu năm đã đủ định hình để các Bộ trưởng và Tướng lĩnh có thể đưa ra những đánh giá tổng thể.
Điểm khác biệt căn bản của Shangri-La so với các hội nghị thượng đỉnh thông thường nằm ở cơ chế “Ngoại giao Kênh 1.5”: sự kết hợp linh hoạt giữa các quan chức Chính phủ cấp cao (Kênh 1) và các chuyên gia, học giả độc lập (Kênh 2). Cơ chế này tạo ra một môi trường để các phát ngôn vừa mang trọng lượng chính trị, vừa đủ phi chính thức để tạo điều kiện cho các Tư lệnh quân sự và Bộ trưởng Quốc phòng có thể phát biểu thẳng thắn hơn, thậm chí “thẳng thắn đến mức cực đoan”, điều hiếm thấy tại các diễn đàn nhà nước thuần túy.
Một sai lầm phổ biến cho rằng Shangri-La nhắm đến việc ký kết hiệp ước hay thông qua tuyên bố chung ràng buộc pháp lý. Thực tế, mục đích của diễn đàn này khác hoàn toàn. Shangri-La không giải quyết tranh chấp, nó tạo ra không gian để các bên vạch rõ “ranh giới đỏ”, phát tín hiệu chiến lược và tiến hành ngoại giao hậu trường qua hàng chục cuộc gặp song phương, đa phương kín bên lề. Tại các diễn đàn chính thức, ngôn ngữ ngoại giao thường làm mờ đi bản chất thực của vấn đề. Tại Shangri-La, Bộ trưởng Quốc phòng có thể nói thẳng trước hàng trăm quan chức và học giả, đặt câu hỏi cứng rắn và nhận câu trả lời không qua lớp bọc ngoại giao. Chính vì vậy, Shangri-La là “máy đo địa chấn” nhạy bén, phản ánh trung thực nhất nhiệt độ chiến lược của khu vực vào mỗi thời điểm.
Xét trong bức tranh toàn cảnh, Shangri-La là vũ đài cạnh tranh siêu cường, nơi Mỹ và Trung Quốc đối mặt trực tiếp, triển khai học thuyết an ninh và tranh giành ảnh hưởng tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương. Mỗi kỳ hội nghị đều có thể được phân tích qua lăng kính của cuộc đối đầu chiến lược này: Ai xuất hiện ở phiên toàn thể? Ai gặp ai bên lề? Thông điệp nào được nhắc đi nhắc lại, thông điệp nào cố tình bị bỏ qua?
Về phía Mỹ, Shangri-La là sân khấu tái khẳng định hệ thống liên minh và cam kết an ninh khu vực đặc biệt khi kiến trúc liên minh tiểu đa phương AUKUS, QUAD, trục ba bên Mỹ - Nhật - Hàn, Mỹ - Nhật - Philippines ngày càng được củng cố. Còn từ phía Trung Quốc, đây là diễn đàn để Bắc Kinh phản bác các cáo buộc, thể hiện Sáng kiến An ninh Toàn cầu và gửi đi những thông điệp cứng rắn về các vấn đề cốt lõi: Đài Loan, Biển Đông và những gì Bắc Kinh gọi là “can thiệp vào công việc nội bộ”. Đằng sau những màn đối đầu ngôn từ trên diễn đàn chính là chức năng ít được chú ý hơn nhưng vô cùng quan trọng của Shangri-La: vai trò “van xả áp” toàn cầu. Khi các kênh ngoại giao chính thức rơi vào bế tắc đặc biệt là trong các giai đoạn quan hệ Mỹ - Trung xuống đến mức thấp nhất, các cuộc gặp bên lề tại Shangri-La đóng vai trò thiết yếu giúp duy trì liên lạc quân sự trực tiếp (Mil-to-Mil), ngăn ngừa các tính toán sai lầm dẫn đến xung đột vũ trang trực tiếp.
Ngoài ra, Shangri-La còn được ví như sân khấu của các nước vừa và nhỏ. Đây là nơi hiếm hoi mà các quốc gia ASEAN và các đối tác trung gian có thể khẳng định vai trò trung tâm, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và thúc đẩy trật tự dựa trên luật pháp quốc tế đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982) trước sự hiện diện của các cường quốc.
2. Đối thoại Shangri-La: Không chỉ là một diễn đàn học thuật và những tiêu điểm nghị sự trong giai đoạn hiện nay
Điều đầu tiên phân biệt Shangri-La với mọi diễn đàn chính sách khác là thành phần tham dự. Được tổ chức bởi IISS, một trong những tổ chức nghiên cứu an ninh quốc tế uy tín bậc nhất thế giới. Shangri-La là nơi duy nhất quy tụ trực tiếp, cùng lúc, cùng địa điểm: các Bộ trưởng Quốc phòng, tướng lĩnh cấp cao và nhà hoạch định chính sách hàng đầu từ Mỹ, Trung Quốc, các nước ASEAN, NATO và hàng chục đối tác toàn cầu khác. Trong không gian đó, mọi chi tiết nhỏ đều mang nghĩa. Một cuộc gặp tình cờ ở hành lang khách sạn, một cái bắt tay được chụp lại hay ngược lại, sự vắng mặt đột ngột của một phái đoàn đều lập tức trở thành tín hiệu mà các nhà phân tích chú ý đến. Bản thân sự hiện diện hay vắng mặt tại Shangri-La tự nó đã là một thông điệp chiến lược.
Mô hình Kênh 1.5, sự kết hợp giữa chính thống và bán chính thống tạo ra một môi trường vừa đủ trang trọng để mang tính ràng buộc về mặt uy tín chính trị, vừa đủ linh hoạt để cho phép các đại diện đưa ra những tuyên bố vượt ra ngoài giới hạn ngoại giao thông thường. Điều này giải thích tại sao Shangri-La thường là nơi đầu tiên các học thuyết an ninh mới được “thử nghiệm” trước công luận quốc tế, trước khi chúng được chính thức hóa qua các văn kiện nhà nước.
Cục diện an ninh tại các kỳ Shangri-La gần đây đang chịu áp lực nặng nề từ ba thách thức cốt lõi ngày càng nan giải:
Thứ nhất, quản lý cạnh tranh chiến lược: Định hình thế răn đe tổng thể giữa mạng lưới liên minh đan xen của Mỹ (AUKUS, QUAD, các trục ba bên) và Sáng kiến An ninh Toàn cầu của Trung Quốc. Cuộc cạnh tranh này không còn thuần túy là quân sự, nó bao phủ toàn bộ lĩnh vực kinh tế, công nghệ, thông tin và không gian mạng.
Thứ hai, các mặt trận thực địa: Nguy cơ mất kiểm soát tại Biển Đông, Eo biển Đài Loan và Bán đảo Triều Tiên. Khi xung đột Nga - Ukraine và các điểm nóng Trung Đông kéo dài, sự chú ý và nguồn lực chiến lược của các cường quốc bị phân tán tạo ra khoảng trống nguy hiểm, nơi tính toán sai lầm dễ xảy ra nhất.
Thứ ba, an ninh kết nối và chuỗi cung ứng: Tác động dây chuyền từ các cuộc xung đột quốc tế lên các tuyến hàng hải huyết mạch (eo biển Malacca, eo biển Hormuz) và cuộc đua kiểm soát công nghệ quốc phòng đặc biệt là AI quân sự và chip bán dẫn ngày càng trở thành nhân tố trung tâm trong mọi tính toán chiến lược.
Việt Nam luôn cử đoàn đại biểu cấp cao tham dự Shangri-La, thể hiện rõ sự coi trọng diễn đàn này như một kênh ngoại giao quốc phòng chiến lược. Tại diễn đàn, Việt Nam nhất quán khẳng định chính sách quốc phòng “4 không”: không tham gia liên minh quân sự; không liên kết với nước này để chống nước kia; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự trên lãnh thổ Việt Nam hoặc dùng lãnh thổ Việt Nam để tấn công một nước khác; không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế. Đồng thời, Việt Nam luôn tích cực tận dụng các cuộc gặp song phương bên lề để xây dựng lòng tin chiến lược, bảo vệ lợi ích quốc gia từ sớm, từ xa. Trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn ngày càng gay gắt, lập trường của Việt Nam tại Shangri-La mang ý nghĩa vượt ra ngoài khuôn khổ song phương. Đây là minh chứng thực tiễn cho con đường “độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa” mà nhiều quốc gia vừa và nhỏ ở châu Á đang tìm kiếm. Mặc dù không chọn phe, không bị cuốn vào quỹ đạo của bất kỳ cường quốc nào, nhưng Việt Nam vẫn giữ được tiếng nói có trọng lượng trên bàn nghị sự quốc tế. Chính tính nhất quán trong thông điệp và sự chủ động trong ngoại giao hậu trường đã giúp Việt Nam dần khẳng định vị thế là một đối tác đáng tin cậy, có trách nhiệm trong kiến trúc an ninh khu vực - điều không phải quốc gia nào cũng làm được trong thế giới đang phân cực ngày nay.
3. Shangri-La – “Sàn đấu” không khoan nhượng và ngoại giao hành lang - cầu nối hòa bình thầm lặng?
Đấu khẩu gay gắt và tối hậu thư chiến lược
Những ai theo dõi Shangri-La qua nhiều năm đều nhận ra một quy luật nhất quán: hội trường lớn là nơi các cường quốc phô diễn lập trường cứng rắn không nhượng bộ, trong khi những thỏa thuận thực chất lại hình thành trong các phòng họp kín bên lề. Đây không phải sự mâu thuẫn, đây là cấu trúc hai tầng có chủ ý của ngoại giao quốc phòng hiện đại.
Về phía Mỹ, các bài phát biểu tại Shangri-La là nơi Bộ trưởng Quốc phòng tái khẳng định cam kết bảo vệ đồng minh và đối tác, củng cố các liên minh tiểu đa phương và gửi tín hiệu răn đe rõ ràng đối với bất kỳ hành vi nào “đơn phương thay đổi nguyên trạng” tại Biển Đông hay Đài Loan. Mỗi lựa chọn từ ngữ trong bài phát biểu, từ mức độ cam kết phòng thủ, tên các đối tác được nhắc đến, thậm chí thứ tự xuất hiện của chúng đều được phân tích kỹ lưỡng.
Về phía Trung Quốc, Shangri-La là sân khấu để Bắc Kinh phản bác các cáo buộc về quân sự hóa Biển Đông, quảng bá Sáng kiến An ninh Toàn cầu và gửi những thông điệp cứng rắn về Đài Loan. Tại một số kỳ hội nghị, phiên hỏi - đáp sau bài phát biểu của đại diện Trung Quốc đã biến thành những màn đối chất trực tiếp nảy lửa, được truyền hình trực tiếp và thu hút hàng triệu lượt theo dõi. Chẳng hạn, tại Shangri-La 2014, khi Bộ trưởng Mỹ Chuck Hagel cáo buộc Trung Quốc gây bất ổn ở Biển Đông, Phó Tổng Tham mưu trưởng Trung Quốc Vương Quán Trung lập tức bỏ bài phát biểu chuẩn bị sẵn và phản pháo rằng bài nói của Bộ trưởng Mỹ “đầy rẫy đe dọa và uy hiếp”. Tại Shangri-La 2022, khi Bộ trưởng Lloyd Austin tố Trung Quốc gia tăng khiêu khích với số lượng tiêm kích kỷ lục, Bộ trưởng Ngụy Phượng Hòa đáp trả thẳng thắn: “Nếu có ai dám tách Đài Loan ra, quân đội Trung Quốc sẽ chiến đấu đến cùng, bằng mọi giá.” Gần đây nhất, tại Shangri-La 2026, Trung Quốc có xu hướng chủ động hạ cấp phái đoàn một cách tính toán, dịch chuyển trọng tâm đối thoại sang các diễn đàn do mình kiểm soát luật chơi (như Diễn đàn Hương Sơn) hoặc đẩy mạnh vị thế trong khối BRICS+, một chiến thuật né tránh sân chơi đa phương trung lập có thể phản ánh sự thay đổi chiến lược sâu xa hơn.
Dù ngôn từ bên ngoài có vẻ nảy lửa, những màn đấu khẩu tại Shangri-La thực sự đóng vai trò như một “phòng thí nghiệm áp lực” có kiểm soát. Đây là nơi hai siêu cường trực tiếp vạch ra “lằn ranh đỏ” cho nhau thấy, từ đó giảm thiểu nguy cơ tính toán sai lầm dẫn đến xung đột vũ trang thực sự.
Nghệ thuật ngoại giao hậu trường: Phòng họp kín bên lề mới là nơi quyết định
Nếu hội trường lớn là sân khấu, thì các phòng họp kín bên lề mới thực sự là nơi lịch sử được viết. Trong khuôn khổ Shangri-La, hàng chục cuộc gặp song phương và đa phương diễn ra song song với chương trình chính thức, ít ồn ào trên truyền thông, nhưng tầm quan trọng chiến lược không kém bất kỳ phiên toàn thể nào. Các cuộc gặp bên lề giữa Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ và Trung Quốc luôn được dõi theo với sự chú ý đặc biệt từ toàn bộ cộng đồng ngoại giao quốc tế. Chỉ riêng thời lượng của một cuộc gặp đã mang tính biểu tượng: nếu kéo dài hơn dự kiến, dư luận sẽ lập tức diễn giải đó là tín hiệu tích cực. Mục đích thực chất của những cuộc gặp này không phải là thay đổi quan điểm của nhau, điều gần như bất khả thi trong 30 phút mà là thiết lập “hành lang an toàn” và vạch rõ “ranh giới đỏ” để tránh những tính toán sai lầm trên thực địa.
Ý nghĩa của việc duy trì kênh liên lạc trực tiếp quân sự với quân sự không thể bị đánh giá thấp. Khi quan hệ Mỹ - Trung căng đến mức các đường dây nóng chính thức bị đóng băng như đã xảy ra nhiều lần trong giai đoạn 2022 – 2023, một cuộc gặp bên lề Shangri-La có thể trở thành chiếc phao cứu sinh, ngăn một cuộc chạm trán ngẫu nhiên trên Biển Đông hay Eo biển Đài Loan biến thành khủng hoảng toàn diện. Trong bức tranh mà các cường quốc thống trị sân khấu, Shangri-La vẫn tạo ra một không gian quan trọng cho các nước vừa và nhỏ lên tiếng sòng phẳng. ASEAN và các đối tác tầm trung có thể tại đây khẳng định vai trò trung tâm, buộc các nước lớn phải lắng nghe. UNCLOS 1982 liên tục được viện dẫn như mẫu số chung để giữ trật tự trước áp lực cạnh tranh siêu cường. Tiếng nói của các nước nhỏ tại Shangri-La thường được khuếch đại qua cơ chế đặt câu hỏi sau các phiên toàn thể. Một đại biểu từ quốc gia nhỏ có thể hỏi thẳng Bộ trưởng Quốc phòng của một cường quốc trước toàn thể hội nghị và câu hỏi đó sẽ được ghi lại, phân tích, lan rộng trong cộng đồng ngoại giao toàn cầu. Đây là quyền bình đẳng trong quan hệ quốc tế hiện đại.
Sự tham gia tích cực của các quốc gia tầm trung tại Shangri-La còn phản ánh một xu thế địa chính trị mới: sự trỗi dậy của “ngoại giao không liên kết thế hệ mới”. Khác với phong trào không liên kết thời Chiến tranh Lạnh vốn mang nặng tính ý thức hệ, các quốc gia tầm trung ngày nay, từ Indonesia, Ấn Độ, Australia cho đến Việt Nam, Philippines đang theo đuổi chiến lược chủ động định hình luật chơi thay vì chỉ thụ động tuân theo. Họ dùng chính diễn đàn Shangri-La như một công cụ: vừa để cân bằng quan hệ với các cường quốc, vừa để thiết lập những chuẩn mực hành vi mà cả Mỹ lẫn Trung Quốc buộc phải tính đến. Đây là sự dịch chuyển quyền lực mềm tinh tế nhưng có ý nghĩa lâu dài trong cấu trúc an ninh khu vực.
Kết luận
Đối thoại Shangri-La vừa là “sàn đấu” vừa là “cầu nối” và chính sự kết hợp đầy mâu thuẫn đó đã làm nên tầm quan trọng đặc biệt của diễn đàn. Nó phản ánh chính xác thực tế của địa chính trị hiện đại: cạnh tranh có thể khốc liệt đến mức tột độ, nhưng không được phép đổ vỡ. Shangri-La không sinh ra để giải quyết ngay lập tức mọi cuộc xung đột. Nhưng chừng nào các bên còn chấp nhận ngồi chung một không gian, dù đôi khi để tranh luận nảy lửa, chừng đó thế giới vẫn còn một chiếc phanh an toàn trước nguy cơ chiến tranh.
Bước vào thập kỷ thứ ba của thế kỷ XXI, khi trật tự quốc tế hậu Chiến tranh Lạnh đang rạn vỡ và luật chơi toàn cầu đang được viết lại, vai trò của Shangri-La không thu hẹp mà ngược lại ngày càng trở nên thiết yếu hơn. Trong một thế giới mà các kênh ngoại giao chính thức dễ bị đóng băng vì tính toán chính trị nội bộ, một diễn đàn duy trì được tính liên tục và tính mở như Shangri-La chính là tài sản chiến lược không thể thay thế. Sứ mệnh thầm lặng nhưng vô giá đó của Đối thoại Shangri-La sẽ còn tiếp tục định hình kiến trúc an ninh châu Á - Thái Bình Dương trong nhiều thập kỷ tới.
Nguyễn Đình Thiện - Nguyễn Thị Hoài Thu - Phạm Thị Bích Ngọc
Kỳ 2: NHỮNG "ĐIỂM NÓNG" TRÊN BÀN NGHỊ SỰ SHANGRI-LA 2026